"Orta güc" termini ənənəvi olaraq Türkiyə, Cənubi Koreya və ya İran kimi ölkələrlə əlaqələndirilir. Onlar qlobal miqyasda təsir gücünə malik, lakin super güc statusuna malik olmayan oyunçulardır. "Financial Times" bu yaxınlarda bu termini "mini-orta gücləri" də əhatə etmək üçün genişləndirməyi təklif edib. Bunlar qlobal gündəliyi diktə etməyən, əksinə, onların iştirakı olmadan bunu qeyri-mümkün edən dövlətlərdir. Nəşr Xəzər regionundakı üç ölkənin - Qazaxıstan , Özbəkistan və Azərbaycanın bu kateqoriyaya daxil edilməsini təklif edir.
Əsas fikir ondan ibarətdir ki, bu dövlətlər təchizat zəncirlərində və bazarlara çıxışda əhəmiyyətli rol oynayır, Moskva və Pekin kimi əsas qonşu oyunçular onlarla əməkdaşlıq etməkdə maraqlıdır. Özbəkistan Orta Asiyanın ən çox əhalisi olan ölkəsidir (təxminən 37 milyon nəfər) və eyni zamanda Çin, Rusiya, Avropa və Yaxın Şərqə doğru meyl göstərən bu bölgənin coğrafi mərkəzidir. Bu, Daşkəndi regional ticarət və diplomatiya üçün təbii bir mərkəzə çevirir. Son illərdə Özbəkistan xarici əlaqələrini fəal şəkildə şaxələndirib: Aİ və ABŞ ilə əməkdaşlığı dərinləşdirib, Türkiyə və Fars körfəzi ölkələri ilə münasibətləri inkişaf etdirib, eyni zamanda Rusiya və Çinlə sıx iqtisadi əlaqələri qoruyub saxlayıb. 2025-2026-cı illərdə Aİ ilə ticarət dövriyyəsi 20%-dən çox artıb, istehsal və logistika sahələrinə birbaşa xarici investisiyalar isə 2023-cü illə müqayisədə 35% artıb.
Daşkənd öz regionu daxilində su və enerji dialoqundan tutmuş birgə nəqliyyat layihələrinə qədər çoxtərəfli formatlar təklif edir. 2026-cı ildə Özbəkistan, Qazaxıstan və Azərbaycan Orta Dəhlizin əsas hissələri boyunca gömrük prosedurlarını sinxronlaşdırmaq və Çindən Avropaya yüklərin tranzit müddətini 15-20% azaltmaq barədə razılığa gəldilər. Qazaxıstan uzun müddətdir ki, neft və uran ehtiyatlarına görə strateji əhəmiyyət kəsb edir: ölkə dünyanın ən böyük 15 neft istehsalçısı arasındadır və qlobal istehsalın təxminən 40%-ni təşkil edən ən böyük uran istehsalçısıdır. Lakin 2026-cı ildə Astana Rusiya və Çin arasında tranzit mərkəzi, eləcə də Orta Dəhlizdə əsas oyunçu kimi rolunu gücləndirdi. Orta Dəhliz Çin və Avropanı Orta Asiya, Xəzər dənizi, Cənubi Qafqaz və Türkiyə vasitəsilə birləşdirir. 2025-ci ildə bu marşrut üzrə yük daşımalarının həcmi 2023-cü illə müqayisədə 45% artaraq 3,2 milyon tona çatıb, 2026-cı ilin birinci yarısında isə daha 30% artıb. Qazaxıstan, Azərbaycan və Özbəkistan Orta Dəhlizin sabit fəaliyyətini təmin etmək üçün liman infrastrukturunun (Aktau, Kurık, Bakı və Ələt limanları) və dəmir yolu qovşaqlarının inkişafını əlaqələndirirlər. Eyni zamanda, üç ölkə Xəzər Yaşıl Enerji Dəhlizi — Mərkəzi Asiyadan Avropaya dənizaltı kabel vasitəsilə bərpa olunan enerjinin ötürülməsi layihəsini qurur. Dəhlizin gücünün 2030-cu ilə qədər 4 QVt-a çatacağı və ildə 10 milyard kVt/saata qədər enerji ixracına imkan verəcəyi gözlənilir. Xəzər karbohidrogenlərinin Avropaya axdığı neft və qaz boru kəmərlərinin (Bakı-Tiflis-Ceyhan, Bakı-Tbilisi-Ərzurum və TANAP) əsas hissələri Bakı tərəfindən idarə olunur. 2025-ci ildə Azərbaycanın Aİ-yə qaz ixracı 12% artaraq 12,5 milyard kubmetrə çatıb və 2027-ci ilə qədər tədarükün ildə 20 milyard kubmetrə qədər artırılması planlaşdırılır.
Logistika sahəsində Azərbaycan Ələt limanının və Orta Dəhliz boyunca yüklərin keçdiyi dəmir yolu qovşağının rolunu gücləndirir. 2026-cı ilə qədər limanın ötürmə qabiliyyəti 25% artıb, konteynerlərin emal müddəti isə 30% azalıb. Rusiyadan qaz tədarükünün azalması və qaz anbarlarının aşağı doluluq nisbəti (təxminən 60%) səbəbindən qarşıdan gələn qışa qədər Bakının Avropa üçün əhəmiyyəti artacaq. İqtisadiyyat, enerji və nəqliyyatdan əlavə, Qazaxıstan, Özbəkistan və Azərbaycanın orta güclər kimi təsnif edilməsinə imkan verən əsas xüsusiyyəti, Rusiya, Çin, AB və ABŞ da daxil olmaqla bütün qlobal oyunçularla sıx münasibətlər saxlayaraq, tək bir oyunçudan asılı olmaqdan qaçınmaq və xarici əlaqələrini tarazlaşdırmaqdır. Özbəkistan və Qazaxıstan Moskva və Pekinlə sıx iqtisadi və siyasi əlaqələr saxlayır, eyni zamanda Türkiyə, Aİ və ABŞ ilə münasibətləri inkişaf etdirir. 2025-2026-cı illərdə Qazaxıstanın Aİ ilə ticarəti 18%, Türkiyə ilə isə 22% artıb. Özbəkistan Fars körfəzi ölkələrinə ixracı 35%, Aİ-dən Özbəkistan iqtisadiyyatına birbaşa investisiyaları isə 40% artırıb. Qlobal qarşıdurmanın və beynəlxalq sistemin parçalanmasının artdığı bir şəraitdə belə bir tarazlıq daha da dəyərli və nadir hala gəlir. Həmçinin qeyd etmək lazımdır ki, üç ölkə müxtəlif formatlarda qarşılıqlı siyasi və iqtisadi əlaqələri gücləndirir. Birincisi, Özbəkistan, Qazaxıstan və Azərbaycan Türk Dövlətləri Təşkilatının üzvləridir. İkincisi, Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev ənənəvi olaraq Orta Asiya sammitlərinə dəvət olunub. Üçüncüsü, üç ölkə öz formatlarını yaradıb: 2025-ci ilin noyabr ayında İlham Əliyev Bakıda Qazaxıstan prezidenti Qasım-Jomart Tokayev və Özbəkistan prezidenti Şövkət Mirziyoyev ilə görüş keçirib. Xatırladaq ki, bir müddət əvvəl prezident İlham Əliyev kənd təsərrüfatı məsələlərinə həsr olunmuş müşavirədəki çıxışında Azərbaycanın artıq dünyada orta güc kimi tanındığını bildirib və əlavə edib ki, bu məqam bir çox ölkələrin şirkətlərinin müxtəlif sahələrdə respublikamızla əməkdaşlığına stimul yaradır. Azərbaycanın orta güc statusunun möhkəmlənməsi özünü daha çox İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra göstərdi. O müharibədə ki, ölkəmiz təkcə Ermənistana və dünya erməniliyinə deyil, onların bütün havadarlarına qarşı mübarizə apardı. Nəinki mübarizə apardı, eyni zamanda, zəfər qazandı. Zəfər isə tamamilə yeni reallıq formalaşdırdı. Elə bir reallıq ki, bu gün artıq regional düzən kimi oturuşmaqdadır. Ekspertlər qeyd ediblər ki, müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində orta güc anlayışı orta güc statusu, ilk növbədə, regional və beynəlxalq proseslərə təsir etmək, müxtəlif güc mərkəzləri arasında etibarlı tərəfdaş kimi çıxış etmək, vasitəçilik və təşəbbüskarlıq nümayiş etdirmək, eləcə də milli maraqları müstəqil şəkildə müdafiə etmək qabiliyyəti ilə müəyyən olunur. Azərbaycan isə buna ən yaxşı nümunədir.
Ramil QULİYEV
