Azərbaycan-Özbəkistan münasibətləri tarixi yaddaşın, etnik-mədəni yaxınlığın və xalqlar arasında mənəvi qohumluğun müasir dövlətlərarası əməkdaşlıq üçün möhkəm təməl yarada biləcəyinin ən bariz nümunələrindən biridir. Bu baxımdan, 23 avqustun 23-də Azərbaycan və Özbəkistan prezidentləri İlham Əliyev və Şavkat Mirziyoyevin imzaladığı Əbədi Dostluq Müqaviləsi əsrlər boyu qardaşlıq və qarşılıqlı yaxınlıq münasibətləri kimi qəbul edilən münasibətləri rəsmiləşdirdi.
Bakı və Daşkəndin “Əbədi Dostluq” anlayışı sadəcə diplomatik-siyasi məna daşımır. Bu müqavilə tarixi və etnik-mədəni əlaqələrin daha dərin təbəqəsinə əsaslanır. Belə ki, türk mədəni-tarixi dünyasına mənsub olan Azərbaycan və özbək xalqları yaxın ənənələri, mənəvi mədəniyyətin ortaq elementlərini, oxşar sosial dəyərləri, Qafqaz və Orta Asiya sivilizasiyaları ilə qarşılıqlı əlaqənin tarixi təcrübəsini bölüşürlər. Lakin bununla yanaşı hər bir xalq özünəməxsus tarixi mədəniyyət inkişaf etdirib. Məhz bu yaxınlıq və fərqliliyin birləşməsi Azərbaycan-Özbək mədəni qarşılıqlı əlaqəsinə xüsusi məna verir.
Müasir Azərbaycan və Özbəkistan əraziləri arasında əlaqələrə Avrasiya tarixinin daha geniş kontekstində baxılmalıdır. Əsrlər boyu bu bölgələr Qafqaz, İran, Orta Asiya və Yaxın Şərqi birləşdirən iqtisadi-siyasi və mədəni əlaqələr sisteminin bir hissəsi olub.
Bu kontekstdə Böyük İpək Yolu xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi. Bu, tək bir yol deyil, malları, insanları, bilikləri, texnologiyanı, dini ideyaları və bədii ənənələri daşıyan şaxələnmiş quru və dəniz yolları sistemi idi. İpək Yolu üərindəki şəhərlər təkcə ticarətin deyil, həm də intellektual və mədəni mübadilənin mərkəzlərinə çevrilib: mallarla yanaşı, dillər, sənətkarlıq, elmi biliklər, dini inanclar və bədii ədəbiyyat da yayılıb.
Səmərqənd, Buxara, Xivə və Daşkənd kimi Orta Asiya mərkəzləri, eləcə də Bakı, Gəncə, Şəki və digər Azərbaycan şəhərləri bu tarixi məkanda mühüm yer tutub. Hər iki ölkənin müasir tədqiqatları, rəsmi tarixi və mədəni irsi karvan yollarının Orta Asiya ilə Qafqaz arasında ticarət və humanitar əlaqələri asanlaşdırdığını göstərir.
İpək, parçalar, ədviyyatlar, metallar və əl işləri ilə yanaşı, memarlıq, ornament, musiqi ənənələri və ədəbi əsərlər də səyahət edilib. Beləliklə, İpək Yoluna yalnız qədim iqtisadi ünsiyyət yolu kimi deyil, həm də mədəniyyətlərarası dialoq üçün tarixi infrastruktur kimi baxılmalıdır.
Ənənəvi ipək istehsalı buna bariz nümunədir. UNESCO Azərbaycanı və Özbəkistanı tarixən İpək Yolunun mirası ilə bağlı olan ipəkçilik və ipək parça istehsalı ənənələrini qoruyan ölkələr sırasına daxil edib. Bu ənənə iqtisadi əlaqələrin eyni zamanda ailə mədəniyyətinin, sənətkarlığın, bayram rituallarının və kollektiv kimliyin bir hissəsinə çevrildiyini sərgiləyir.
Hər iki ölkənin qarşılıqlı cazibəsinin ən vacib amillərindən biri də Azərbaycanlıların və Özbəklərin Türk dünyasına mənsub olmasıdır. Müasir Azərbaycan və Özbək dilləri müxtəlif qollara, əhəmiyyətli fonetik, qrammatik və leksik xüsusiyyətlərə sahib olsalar da, türk dil ailəsinə aiddir.
Etnomədəni yaxınlıq özünü dillərin və ya adətlərin mütləq oxşarlığında deyil, ortaq mədəni inancların böyük tarixi təməlinin mövcudluğunda göstərir. Bu, ailə, böyüklərə hörmət, qonaqpərvərlik, qohumluq əlaqələrinin əhəmiyyəti, elmin, poeziyanın və mənəvi irsin ehtiramı kimi ənənəvi anlayışlara da aiddir.
İslamın yayılması da bu müstəvidə mühüm birləşdirici amildir. Orta əsrlərdə İslam sivilizasiyası fəlsəfə, tibb, riyaziyyat, astronomiya, ədəbiyyat və ilahiyyatın inkişaf etdiyi ortaq intellektual və mənəvi məkan yaradıb. Orta Asiya və Qafqaz bu daha geniş məkanın bir hissəsinə çevrilmiş və alimlər, ilahiyyatçılar və yazıçılar onun şəhərləri arasında səyahətlər ediblər.
Qeyd edək ki, klassik ədəbiyyat Azərbaycan-Özbəkistan mədəni dialoqunda xüsusi yer tutur. Hər iki xalqın tarixində ədəbiyyat təkcə estetik yox, həm də ideoloji funksiya yerinə yetirib: poetik söz əxlaq, sevgi, ədalət, insan ləyaqəti və fərd ilə cəmiyyət arasındakı münasibətləri anlamaq üçün bir vasitə olub.
Klassik ədəbiyyatın böyük şəxsiyyətlərinə qarşılıqlı mədəni istinadlar böyük əhəmiyyətə malikdir. Daşkənddə Nizami Gəncəvi ilə əlaqəli xatirə məkanları, Bakıda isə böyük özbək şairi və mütəfəkkiri Əlişir Nəvainin abidəsi var. Bu cür abidələr təkcə şəhər mühitinin elementləri kimi vacib deyil. Onlar bir xalqın ədəbi yaddaşını digər xalqın mədəni məkanının bir hissəsinə çevirir.
Hələ 2022-ci ildə Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev ölkənin Şərqşünaslıq İnstitutunda Nizami, Xaqani, Tusi, Füzuli və digərləri də daxil olmaqla, Azərbaycan şair və mütəfəkkirlərinin əsərlərinin unikal əlyazmaları saxlanıldığını bildirib. Bu fakt göstərir ki, Azərbaycan ədəbi irsi tarixən Orta Asiyanın intellektual mühitində mənimsənilib və qorunub saxlanılıb.
Qarşı tərəfin bu yöndə atığı addımlar da çox vacib məqamdır. Nəvainin əsərləri, özbək klassik poeziyası, musiqisi və ənənəvi incəsənəti qarşılıqlı mədəni tanınmanı təşviq edən daha geniş türk mədəni məkanının bir hissəsidir. Beləliklə, ədəbiyyat bir növ “yaddaş körpüsü” rolunu oynayır. Tarix boyu siyasi sərhədlər dəyişib, dövlətlər yaranıb və yox olub, lakin böyük şairlərin əsərləri regionun mədəniyyət mərkəzləri arasında dövr etməyə davam edib.
İkitərəfli münasibətlərdə etno-mədəni yaxınlıq da gündəlik həyatda özünü göstərir. Qonaqpərvərlik, ailə ənənələrinə hörmət, toy mərasimlərinə, milli mətbəxə, musiqiyə və əl işlərinə xüsusi münasibət həm Özbəkistan, həm də Azərbaycan mədəniyyətlərində mühüm komponentlər sırasındadır.
Dekorativ və tətbiqi sənət ənənələrində oxşarlıqlar müşahidə oluna bilər. Ornament, tikmə, xalçaçılıq, ipək işi, keramika və digər sənətkarlıq tarixən texnologiyaların və bədii motivlərin daimi mübadiləsi mühitində formalaşaraq təşəkkül tapıbinkişaf edib. Eyni zamanda, hər bir cəmiyyət öz regional məktəblərini və stilistik xüsusiyyətlərini inkişaf etdirmişdir.
Buna görə də, Azərbaycan və Özbəkistan arasındakı etno-mədəni qohhumluq “fərqliliyi qoruyarkən mədəni yaxınlıq” anlayışı ilə daha dəqiq xarakterizə olunur. Azərbaycan və Özbəkistan mədəniyyətlərini daha dərin tarixi səviyyə — müəyyən sivilizasiya, dil, dini və sosial kodların ortaqlığı birləşdirir.
XXI əsrdə ikitərəfli münasibətlər yeni təkan alıb. 2024-cü ildə Azərbaycan və Özbəkistan Müttəfiqlik Münasibətləri haqqında Müqavilə imzaladılar. Bakı və Daşkənd strateji tərəfdaşlıqlarının ortaq tarixi, mədəni və dini əlaqələrə əsaslandığını vurğuladılar. Bu kontekstdə humanitar əməkdaşlığın inkişafı xüsusilə diqqətəlayiq idi. 2023–2024-cü illərdə Azərbaycanda Özbəkistan Mədəniyyəti Günləri, Özbəkistanda Elm və Mədəniyyət Günləri, habelə Azərbaycan Mədəniyyəti Günləri və Xivədə “Şuşa Günləri” keçirildi.Bundan əlavə, iki ölkənin şəhərləri qardaşlıq və tərəfdaşlıq münasibətləri inkişaf etdirir.
Təsadüfi deyil ki, müasir diplomatiyada dövlətlərarası münasibətlər getdikcə təkcə dövlət qurumları arasında əlaqələrə deyil, həm də şəhərlər, universitetlər, mədəniyyət xadimləri, gənclər və yaradıcı qruplar arasında birbaşa əlaqələrə əsaslanır.
Bu baxımdan, 2026-cı il avqustun 23-də imzalanan Əbədi Dostluq Müqaviləsi mühüm tarixi hadisədir. Belə ki, “Əbədi dostluq” anlayışının özü toplanmış tarixi təcrübəni mədəni yaddaş sahəsindən uzunmüddətli siyasi öhdəlik sahəsinə çevirir.
Lakin belə bir müqavilənin gücü yalnız rəsmi sənədlərlə müəyyən edilmir. Onun təməli qarşılıqlı hörmətə ictimai dəstəkdir. Əgər dostluq yalnız diplomatik səviyyədə mövcuddursa, o, siyasi şəraitdən asılı ola bilər. Yox, əgər o, mədəniyyətə, təhsilə, ailə yaddaşına, ədəbiyyata və insani təmaslara əsaslanırsa, daha davamlı olur.
Məhz buna görə də Azərbaycan və Özbəkistan arasında mədəni diplomatiya strateji əhəmiyyətə malikdir. Sərgilərin, teatr tamaşalarının, film layihələrinin, elmi tədqiqatların, universitet proqramlarının və gənclər təşəbbüslərinin mübadiləsi tarixi qohumluğun yeni nəsillərin şəxsi təcrübəsinə çevrilməsini təmin edir.
Bu kontekstdə regional əlaqələr çox vacibdir. Xəzər dənizinin sahilində yerləşən Azərbaycan və Mərkəzi Asiyanın mərkəzində yerləşən Özbəkistan daha geniş Avrasiya məkanının bir hissəsidir. Lakin Xəzər dənizinə ayırıcı amil kimi yox, Qafqaz və Orta Asiya arasında nəqliyyat, iqtisadi və mədəni əlaqələrin birləşdirici elementi kimi baxmaq olar.
Sahil İSGƏNDƏROV Politoloq
