Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində geosiyasi və geoiqtisadi transformasiyaların sürətləndiyi bir şəraitdə Avrasiya məkanının strateji əhəmiyyəti getdikcə artır. Şərqlə Qərb arasında nəqliyyat, enerji və ticarət əlaqələrinin yenidən qurulduğu, yeni iqtisadi marşrutların və əməkdaşlıq platformalarının meydana çıxdığı indiki mərhələdə Azərbaycan və Özbəkistan arasında formalaşan strateji müttəfiqlik xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tarixi, mədəni və mənəvi yaxınlığa əsaslanan bu münasibətlər artıq yalnız ikitərəfli əməkdaşlıq çərçivəsində deyil, bütövlükdə Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyada regional təhlükəsizlik, iqtisadi inkişaf və inteqrasiya proseslərinin mühüm hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir.
Azərbaycan və Özbəkistan xalqlarını birləşdirən əlaqələr qədim tarixə malikdir. Ortaq türk kökləri, dil və mədəniyyət yaxınlığı, adət-ənənələr və qarşılıqlı hörmət iki dövlət arasında münasibətlərin möhkəm sosial-mədəni bazasını formalaşdırır. Bu münasibətlər müasir dövrdə dövlətlərarası siyasi dialoq və strateji əməkdaşlıqla daha da zənginləşib. Hər iki ölkənin beynəlxalq platformalarda bir-birinin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və milli maraqlarına verdiyi dəstək qarşılıqlı etimadın mühüm göstəricisidir. Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin müasir mərhələsinin siyasi və institusional əsaslarının formalaşmasında Ümummilli Lider Heydər Əliyevin mühüm rolu olub. Ulu Öndərin 1997-ci il 18–19 iyun tarixlərində Özbəkistana etdiyi rəsmi səfər iki ölkə arasında əlaqələrin gələcək inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm tarixi hadisə idi. Həmin səfər zamanı qurulan siyasi dialoq sonrakı illərdə əməkdaşlığın genişlənməsi üçün möhkəm zəmin yaratdı.
Bu siyasi irs prezident İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilib. Prezident İlham Əliyev və Özbəkistan lideri Şavkat Mirziyoyev arasında formalaşan qarşılıqlı etimada əsaslanan münasibətlər iki ölkə arasında əlaqələrin keyfiyyətcə yeni mərhələyə yüksəlməsinə şərait yaradıb. Son illərdə dövlət başçılarının qarşılıqlı səfərlərinin intensivliyi siyasi dialoqun yüksək səviyyəsini nümayiş etdirir. Bu səfərlər zamanı əldə olunan razılaşmalar və imzalanan sənədlər ikitərəfli münasibətlərin hüquqi və institusional bazasını daha da möhkəmləndirib.
Strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi və hərtərəfli əməkdaşlığın genişləndirilməsi haqqında Bəyannamənin, Ali Dövlətlərarası Şuranın yaradılması haqqında Müqavilənin və nəhayət, Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilənin imzalanması münasibətlərin inkişafında mühüm mərhələlərdir. Bu sənədlər siyasi əməkdaşlığın uzunmüddətli xarakterini təsdiqləməklə yanaşı, iqtisadiyyat, nəqliyyat, enerji, müdafiə, humanitar və digər sahələrdə qarşılıqlı fəaliyyətin genişləndirilməsi üçün yeni imkanlar açır. Siyasi münasibətlərin yüksək səviyyəsi iki ölkənin iqtisadi əlaqələrində də özünü göstərir. Azərbaycan və Özbəkistan iqtisadiyyatlarının bir-birini tamamlayan xüsusiyyətləri geniş əməkdaşlıq imkanları yaradır. Özbəkistan Mərkəzi Asiyanın ən böyük əhali və mühüm sənaye potensialına malik dövlətlərindən biri olduğu halda, Azərbaycan Xəzər dənizi və Cənubi Qafqaz üzərindən Avropa bazarlarına çıxış baxımından əlverişli mövqeyə sahibdir. Bu üstünlüklərin birləşdirilməsi iki ölkəni regional və beynəlxalq ticarət marşrutlarının inkişafında təbii tərəfdaşlara çevirir. Bu baxımdan Azərbaycan–Özbəkistan Regionlararası Forumları xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 2023-cü ildə Daşkənddə keçirilən ilk forumdan sonra 2024-cü ildə Qubada, 2025-ci ildə Bakıda və daha sonra Daşkənddə keçirilən növbəti forumlar iqtisadi diplomatiyanın səmərəli mexanizminə çevrilib. Forumlarda müxtəlif sahələri təmsil edən yüzlərlə şirkətin və dövlət qurumlarının iştirakı biznes əlaqələrinin genişləndirilməsinə, yeni investisiya imkanlarının müəyyənləşdirilməsinə və birgə layihələrin təşviqinə xidmət edir.
Ağır sənaye, maşınqayırma, metallurgiya, tikinti, tekstil, kənd təsərrüfatı, qida sənayesi, turizm, təhsil, tibb, əczaçılıq, mühəndislik, dağ-mədən, kimya, avtomobil və elektrotexnika kimi sahələrdə əməkdaşlıq üçün geniş potensial mövcuddur. Xüsusilə sənaye kooperasiyasının inkişafı iki ölkənin iqtisadiyyatlarının şaxələndirilməsi baxımından mühüm nəticələr verə bilər. Birgə müəssisələrin yaradılması, qarşılıqlı investisiyaların artırılması və texnologiya mübadiləsi regional dəyər zəncirlərinin formalaşmasına imkan yaradar. Azərbaycan-Özbəkistan əməkdaşlığının ən perspektivli istiqamətlərindən biri də nəqliyyat və logistika sahəsidir. Mərkəzi Asiya ilə Avropanı birləşdirən Orta Dəhlizin inkişafı fonunda Azərbaycanın strateji coğrafi mövqeyi Özbəkistan üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan üzərindən Xəzər dənizinə, daha sonra Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropa bazarlarına çıxış Özbəkistan məhsullarının dünya bazarlarına çatdırılması üçün alternativ və perspektivli imkanlar yaradır. Bu baxımdan nəqliyyat infrastrukturunun modernləşdirilməsi, logistika mərkəzlərinin yaradılması və gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi iki ölkənin iqtisadi əlaqələrinin inkişafına əlavə stimul verə bilər. Əməkdaşlığın digər mühüm istiqaməti işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpasıdır. Özbəkistanın Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında həyata keçirilən bərpa prosesinə verdiyi töhfə iki dövlət arasında həmrəylik və strateji tərəfdaşlığın konkret nümunəsidir. Füzuli şəhərində Özbəkistan tərəfindən həyata keçirilən layihələr xalqlarımız arasındakı qardaşlığın praktiki ifadəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Bu əməkdaşlıq gələcəkdə şəhərsalma, kənd təsərrüfatı, turizm və müasir infrastruktur sahələrində yeni birgə layihələr üçün nümunə rolunu oynaya bilər. Humanitar və mədəni əlaqələr də strateji müttəfiqliyin mühüm dayaqlarındandır. Qardaşlaşmış şəhərlər şəbəkəsinin genişlənməsi, elm və təhsil müəssisələri arasında əməkdaşlıq, mədəniyyət günləri, incəsənət tədbirləri və qarşılıqlı səfərlər xalqların bir-birini daha yaxından tanımasına imkan verir. Bu əlaqələr siyasi və iqtisadi əməkdaşlığın ictimai dayaqlarını möhkəmləndirir. Xüsusilə gənclər və tələbələr arasında mübadilələrin artırılması uzunmüddətli perspektivdə iki ölkə arasında əlaqələrin davamlılığını təmin edir. Azərbaycan–Özbəkistan əməkdaşlığı Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində inteqrasiya proseslərinə də mühüm töhfə verir. İki dövlətin nəqliyyat, iqtisadiyyat, enerji, rəqəmsal transformasiya və humanitar sahələrdə birgə təşəbbüsləri türk dövlətləri arasında əlaqələrin daha sıx qurulmasına xidmət edir. Azərbaycan və Özbəkistanın regional layihələrdə fəal iştirakı TDT-nin iqtisadi və geosiyasi potensialının artırılması baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyev və həmkarı Şavkat Mirziyoyevin siyasi iradəsi, qarşılıqlı etimadı və uzunmüddətli strateji baxışı sayəsində iki ölkə arasında münasibətlər yeni inkişaf mərhələsinə daxil olub. Siyasi dialoqdan iqtisadi əməkdaşlığa, nəqliyyat-logistik layihələrdən sənaye kooperasiyasına, humanitar əlaqələrdən Qarabağın bərpasına qədər geniş spektri əhatə edən bu münasibətlər artıq regional miqyasda mühüm nəticələr yaradır. Azərbaycan–Özbəkistan strateji müttəfiqliyi qarşıdakı illərdə Orta Dəhlizin inkişafı, Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşməsi və Türk dünyasında əməkdaşlığın güclənməsi üçün əsas platformalardan birinə çevrilir. Bu baxımdan iki ölkənin tərəfdaşlığı yalnız ikitərəfli münasibətlərin uğur hekayəsi deyil, həm də dəyişən Avrasiya geosiyasi məkanında sülh, sabitlik, qarşılıqlı fayda və davamlı inkişaf üzərində qurulan yeni regional əməkdaşlıq modelidir.
Samirə SƏFƏROVA
