Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfəri iki ölkə arasında münasibətlərdə yeni bir səhifə açdı. Daşkənd-Xumo hava limanında Azərbaycan nümayəndə heyətini Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev və xanımı Ziroatxon Mirziyoyeva şəxsən qarşılayıblar. Qəbul səviyyəsi imzalanmış müqavilələrə uyğun olub.
İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfərinin əsas sənədi Bakı ilə Daşkənd arasında Əbədi Dostluq Müqaviləsi idi. Mirziyoyev bunu qarşılıqlı əlaqələri dərinləşdirmək, əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirmək və ortaq gələcək qurmaq üçün ortaq istəyin təzahürü kimi xarakterizə etdi. Özbəkistan prezidenti qeyd etdi ki, müqavilə dövlətlər, biznes icmaları, regionlar, parlamentlər və hökumətlər arasında mövcud əlaqələri möhkəmləndirməlidir.
Müqavilənin məzmunu sadəcə mehriban qonşuluq bəyannamələrindən daha çox şey ifadə edir. Tərəflər qarşılıqlı etimada, strateji tərəfdaşlığa və müttəfiqə, eləcə də suverenliyə, təhlükəsizliyə və ərazi bütövlüyünə qarşılıqlı hörmətə sadiqliklərini bir daha təsdiqlədilər. Sənəddə həmçinin digər tərəfin maraqlarına zərər verə biləcək birliklərə qoşulmamaq və üçüncü tərəflərin onların ərazilərindən bu cür hərəkətlər üçün istifadə etməsinin qarşısını almaq öhdəliyi də yer alır. Beləliklə, bu, qarşılıqlı müdafiə və təhlükəsizlik elementləri olan müttəfiqlik müqaviləsidir. Sazişin siyasi mənası çox aydındır. Bakı və Daşkənd Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya arasında xüsusi qarşılıqlı əlaqə oxu yaratmağa çalışırlar. Əliyev açıq şəkildə bildirib ki, Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələri böyük artım potensialına malik vahid geosiyasi və geoiqtisadi bölgə təşkil edir. Bakı üçün bu, Mərkəzi Asiya gündəliyinə daha dərin inteqrasiya deməkdir; Daşkənd üçün isə bu, Qafqaz, Xəzər dənizi və Qərbə gedən yollarla birbaşa əlaqələrin gücləndirilməsi deməkdir. Son illərdə Bakı ilə Orta Asiya ölkələri arasında yaxınlaşma bir növ trendə çevrilib. İlham Əliyev beş Orta Asiya ölkəsinin zirvə görüşlərində iştirak edir və dövlət başçıları ilə müntəzəm olaraq ikitərəfli danışıqlar aparır. Şavkat Mirziyoyev vurğuladı ki, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının məsləhət görüşləri formatına daxil edilməsi iki region arasında etimad, qarşılıqlı əlaqə və mehriban qonşuluq məkanının yaradılması istiqamətində mühüm addımdır.
Səfərin əsas praktik nəticəsi ikitərəfli ticarət dövriyyəsini 2030-cu ilə qədər 1 milyard dollara çatdırmaq planıdır. Azərbaycanla Özbəkistan arasında ticarət dövriyyəsi son beş ildə üç dəfə artaraq 2025-ci ilə qədər 795 milyon dollara çatıb. Liderlər 1 milyard dollarlıq hədəfi uzaq perspektiv kimi deyil, qarşıdakı illər üçün əldə edilə bilən bir hədəf kimi təqdim edirlər. Ticarət artımı proqramından əlavə, tərəflər investisiya və ticarət sahələrində praktik fəaliyyət planı imzalayıblar. 2023-cü ildə 500 milyon dollar kapitalı ilə yaradılmış birgə Azərbaycan-Özbəkistan İnvestisiya Şirkətinin bu sazişlərin həyata keçirilməsi üçün ən vacib alət olacağı gözlənilir. Əliyev qeyd edib ki, onun resurslarının təxminən üçdə biri artıq konkret layihələrə ayrılıb. İqtisadi əməkdaşlıq gündəliyinə enerji, kimya və mədən sənayesi, tikinti materialları istehsalı, tekstil, kənd təsərrüfatı, emal, mənzil tikintisi, təhsil, turizm və bankçılıq daxildir. Daşkənddə keçirilən mərasimdə liderlər bu sektorlarda birgə layihələrə start verdilər. Ən diqqətəlayiq sahələr arasında Azərbaycan bank kapitalının Özbəkistan bazarına daxil olması və Bakının enerji sahəsindəki mövcudluğunun inkişafı var. İlham Əliyev aparıcı Azərbaycan bankının Özbəkistana, SOCAR-ın isə yanacaq pərakəndə satış bazarına daxil olduğunu açıqladı. O, neft və qaz kəşfiyyat layihələrinin son mərhələsinə yaxınlaşdığını təxmin edir. Kəşfiyyat nəticələri müsbət olarsa, hasilat quyularının qazılmasına 2027-ci ildə başlana bilər. Daşkənd bölgəsindəki Çarvak su anbarının sahilində il boyu fəaliyyət göstərən turizm və yaşayış kompleksi olan birgə "Sea Breeze Uzbekistan" layihəsi xüsusi qeyd olunmağa layiqdir. Gələcək kompleksin 577 hektar ərazini əhatə etdiyi və investisiya həcminin 5 milyard dollar olduğu təxmin edilir. Təməlqoyma mərasimi səfərin investisiya hissəsinin ən gözəçarpan simvollarından biri idi.
Danışıqlar zamanı nəqliyyat və logistika əsas mövzulardan biri olub. Daşkənd və Bakı Orta Asiyanı Xəzər dənizi vasitəsilə Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa bazarları ilə birləşdirən Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunu - Orta Dəhlizi - birgə inkişaf etdirmək niyyətlərini təsdiqləyiblər.
Şavkat Mirziyoyev Xəzər dənizində birgə donanmanın yaradılmasını sürətləndirmək niyyətində olduğunu açıqladı. Bu məqam xüsusilə vacibdir: ticarət və investisiyaların artımı təkcə siyasi iradədən deyil, həm də gəmilərin mövcudluğundan, liman tutumundan, razılaşdırılmış tariflərdən, rəqəmsal sənəd idarəetməsindən və dayanıqlı multimodal marşrutlardan asılı olacaq. Dənizə çıxışı olmayan Özbəkistan üçün Azərbaycanın nəqliyyat infrastrukturu xarici iqtisadi əlaqələrinin şaxələndirilməsi üçün əsas kanala çevrilir. Azərbaycan üçün Orta Asiyadan artan yük daşımaları onun limanlarının, dəmir yollarının və tranzit rolunun əhəmiyyətini artırır. Orta Dəhliz Özbəkistan və Azərbaycan arasında ticarət, sənaye əməkdaşlığı və qarşılıqlı investisiya qoyuluşu üçün real platforma yaradır.
İlham Əliyevin Daşkəndə səfəri humanitar aspektə də toxundu. Prezidentlər Daşkənddə Nizami Gəncəvi adına Milli Pedaqoji Universitetinin yeni binasının açılışını etdilər və Yeni Daşkənddə "Azərbaycan" Parkının tikintisinə başladılar. Bu binalar iki xalq arasında mədəni yaxınlığı simvolizə etmək və eyni zamanda Özbəkistanın yeni şəhər və təhsil infrastrukturunun bir hissəsini təşkil etmək üçün nəzərdə tutulub. Tərəflər, həmçinin, Özbəkistanda Azərbaycan Mədəniyyəti Günlərinin keçirilməsi, bu payızda Azərbaycanın aparıcı universitetlərinin rektorlarının ikinci Forumunun təşkili və "Nizami Gəncəvi ilə Əlişir Nəvai arasında Ədəbi Körpü" adlı birgə bədii filmin çəkilməsi barədə razılığa gəliblər. Tərəflər mədəniyyət, turizm və pensiya sahələrində əməkdaşlıq haqqında ayrıca müqavilələr, eləcə də Xarici İşlər və Ədliyyə nazirlikləri arasında 2027-2028-ci illər üçün qarşılıqlı fəaliyyət proqramı imzalayıblar. Digər simvolik addım ən yüksək dövlət mükafatlarının mübadiləsi oldu. İlham Əliyevə "Oliy Dərəcəli Dostluq" ordeni, Şavkat Mirziyoyevə isə "Heydər Əliyev" ordeni təqdim edildi. Daşkənd və Bakı idman sahəsində də əməkdaşlığı dərinləşdirirlər. 2027-ci ildə Azərbaycan və Özbəkistanın FİFA Gənclər üzrə Dünya Çempionatına birgə ev sahibliyi etməsi planlaşdırılır. Bu məqsədlə idman, mədəni və gənclər tədbirlərini əhatə edən "İki Ölkə - Bir Çempionat" proqramı təklif olunub. Beləliklə, İlham Əliyevin Özbəkistana səfəri Bakının Azərbaycanın "5+1" formatına və Türk Dövlətləri Təşkilatına daxil olduğu Orta Asiya ölkələri ilə əlaqələrinin daha da möhkəmlənməsini əlamətdar etdi. Özbəkistan regionda Azərbaycanın üstünlük verdiyi tərəfdaşa çevrilib.
Ramil QULİYEV
