Özbəkistan və Azərbaycan Xəzər dənizində birgə dəniz donanmasının yaradılması istiqamətində əməkdaşlığı genişləndirmək barədə razılığa gəliblər. Bu təşəbbüs Trans-Xəzər dəhlizinin potensialının artırılması, logistika infrastrukturunun inkişafı və Xəzərdə daşımaların səmərəliliyinin yüksəldilməsi məqsədi daşıyır. Razılaşma İlham Əliyevin Özbəkistana səfəri zamanı əldə olunub və iki ölkə arasında strateji tərəfdaşlığın dərinləşməsinin göstəricisi kimi qiymətləndirilir. Tərəflər həmçinin Əbədi Dostluq Müqaviləsi və digər ikitərəfli sənədlər imzalayıblar.
Azərbaycan və Özbəkistanın Xəzər dənizində birgə dəniz donanması yaratmaq istiqamətində razılaşması Trans-Xəzər dəhlizinin inkişafına və iki ölkənin logistika imkanlarının genişlənməsinə hansı yeni imkanlar yarada bilər və bu təşəbbüsün iqtisadi-strateji əhəmiyyəti nədən ibarətdir?
Bu razılaşma Azərbaycan və Özbəkistan arasında nəqliyyat-logistika əməkdaşlığını keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçirə və Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun imkanlarının genişləndirilməsinə ciddi töhfə verə bilər. Birgə donanmanın yaradılması ilk növbədə Xəzər dənizində yükdaşımaların davamlılığını və çevikliyini artırmağa hesablanıb. Hazırda Orta Dəhlizin əsas zəif nöqtələrindən biri Xəzərin keçid hissəsində bərə və konteyner daşıma imkanlarının yük axınının artım tempinə tam uyğunlaşmamasıdır. Azərbaycan və Özbəkistanın bu sahədə resurslarını birləşdirməsi isə yükdaşıma prosesinin daha koordinasiyalı təşkilinə, gəmi çatışmazlığının azaldılmasına və marşrut üzrə daşınma müddətinin optimallaşdırılmasına şərait yarada bilər.
Bu əməkdaşlığın mühüm tərəflərindən biri də "Uztemiryulkarqo" ilə ASCO arasında birgə müəssisənin yaradılması planıdır. Belə strukturun formalaşdırılması təkcə donanmanın idarə edilməsini deyil, bütövlükdə yük axınlarının planlaşdırılmasını daha kommersiya yönümlü və çevik edə bilər. Yəni tərəflər yalnız gəmi sayını artırmaqla kifayətlənməyərək, dəmir yolu, liman, dəniz və logistika xidmətlərini vahid zəncir üzrə əlaqələndirmək imkanı qazanırlar. Bu isə Orta Dəhlizin əsas üstünlüklərindən biri olan "qapıdan-qapıya" daşımaların inkişafına xidmət edə bilər.
Azərbaycan baxımından burada əsas üstünlüklərdən biri Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının regional logistika qovşağı kimi əhəmiyyətinin artmasıdır. Özbəkistandan gələn yüklərin Xəzər üzərindən Azərbaycana çatdırılması və buradan Gürcüstan, Türkiyə və Avropa istiqamətində hərəkət etməsi Bakı limanının yük dövriyyəsinin artmasına səbəb ola bilər. Bu proses Azərbaycanın yalnız tranzit ölkə deyil, yükün çeşidləndirildiyi, saxlanıldığı, yenidən yükləndiyi və müxtəlif istiqamətlərə yönləndirildiyi logistika mərkəzi kimi mövqeyini gücləndirə bilər.
İki ölkə arasında tranzit daşımalarının artması da bu əməkdaşlığın iqtisadi əsasının kifayət qədər güclü olduğunu göstərir. 2025-ci ildə Azərbaycan-Özbəkistan tranzit daşımalarının 6,7 faiz artaraq 1,4 milyon tona çatması, 2026-cı ilin ilk yarısında isə daha 12,2 faiz artımla 675 min ton təşkil etməsi yük axınlarının genişlənməkdə olduğunu göstərir. Bu dinamika davam edərsə, yeni donanma imkanlarının yaradılması gələcək yük artımını qarşılamaq üçün qabaqlayıcı addım rolunu oynaya bilər.
Daha geniş baxımdan, Azərbaycan və Özbəkistanın əməkdaşlığı yalnız nəqliyyatla məhdudlaşmır. İki ölkə arasında enerji, dəmir yolu, liman infrastrukturu, ticarət və investisiya sahələrində əlaqələrin paralel şəkildə inkişaf etdirilməsi Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında vahid iqtisadi-logistika zəncirinin formalaşmasına imkan yaradır. Xüsusilə Azərbaycan, Özbəkistan və Qazaxıstan arasında elektrik sistemlərinin əlaqələndirilməsi və yaşıl enerji dəhlizinin yaradılması istiqamətində görülən işlər Xəzər regionunun gələcəkdə həm yükdaşımalar, həm də enerji mübadiləsi baxımından strateji əhəmiyyətini daha da artırır.
Geosiyasi baxımdan da Orta Dəhlizin əhəmiyyəti getdikcə yüksəlir. Qlobal təchizat zəncirlərinin şaxələndirilməsi, alternativ marşrutlara tələbatın artması və Asiya-Avropa ticarətində yeni logistika imkanlarının axtarılması Azərbaycan və Özbəkistan kimi ölkələrin tranzit potensialını ön plana çıxarır. Bu baxımdan, Xəzərdə birgə donanmanın yaradılması sadəcə iki ölkənin nəqliyyat şirkətləri arasında əməkdaşlıq deyil, Çin və Mərkəzi Asiya yüklərinin Qafqaz və Avropa istiqamətində daha sürətli və etibarlı daşınması üçün infrastruktur bazasının gücləndirilməsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Ən mühüm məqam isə ondan ibarətdir ki, bu təşəbbüs Bakı ilə Daşkənd arasında siyasi müttəfiqliyin konkret iqtisadi layihələrə çevrildiyini göstərir. Ticarət dövriyyəsinin 1 milyard dollara çatdırılması hədəfi fonunda nəqliyyat imkanlarının genişləndirilməsi qarşılıqlı ticarətin artması üçün əlavə şərait yarada bilər. Çünki ticarətin həcminin yüksəlməsi yalnız istehsal və investisiya imkanlarından deyil, həmin məhsulların rəqabətqabiliyyətli qiymətlə və qısa müddətdə bazarlara çatdırılmasından da asılıdır.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan və Özbəkistanın birgə donanma və logistika layihəsi Orta Dəhlizin ən vacib problemlərindən biri olan Xəzər keçidinin gücləndirilməsinə xidmət edə bilər. Layihənin uğurla həyata keçirilməsi Bakı limanının, Azərbaycan dəmir yollarının və bütövlükdə ölkənin tranzit sektorunun gəlirlərini artırmaqla yanaşı, Azərbaycanı Mərkəzi Asiyanın Avropa ilə əlaqələndirilməsində daha mühüm nəqliyyat və enerji qovşağına çevirə bilər.
Akif NƏSİRLİ
