Türkiyə İsrail Baş naziri Benyamin Netanyahunun barəsində İnterpoldan "Sumud" flotiliyası ilə bağlı hərəkətlərinə görə qırmızı bülleten çıxarılmasını istəyib. Buna cavab olaraq Netanyahu ofisi Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanı sərt ifadələrlə tənqid edib və onu İsrailə qarşı aqressiv siyasət aparmaqda ittiham edib.
Bu qarşıdurma İsrailin Suriyaya zərbələri və Türkiyənin İsrailin bölgədəki siyasətinə etirazları fonunda Ankara-Təl-Əviv münasibətlərində gərginliyin daha da artdığını göstərir. Türkiyənin İnterpola müraciəti isə Qəzza məsələsi ətrafında hüquqi və siyasi mübarizənin yeni mərhələyə keçməsi kimi qiymətləndirilə bilər.
İsrailin özünü Yaxın Şərqin "yeganə həqiqi demokratiyası" kimi təqdim etməsi nə dərəcədə əsaslıdır və Türkiyənin bu ifadəyə deyil, İsrailin digər ittihamlarına reaksiya verməsi Ankaranın öz demokratik imicinə münasibəti baxımından necə izah oluna bilər?
Əli Orucov: "İsrailin bölgədəki hegemonluğuna qarşı yeganə güc Türkiyədir"
Politoloq Əli Orucov məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahunun Yaxın Şərqdə həyata keçirdiyi hərbi siyasət, xüsusilə Qəzzada baş verən dağıntılar və insan itkiləri beynəlxalq ictimaiyyətin ciddi reaksiyasına səbəb olsa da, ABŞ-ın İsrailə verdiyi siyasi dəstək Təl-Əvivin beynəlxalq təzyiqlər qarşısında mövqeyini qorumasına imkan verir.
Onun sözlərinə görə, Netanyahu ilə bağlı beynəlxalq hüquqi mexanizmlərin işə salınması da bu prosesin qarşısını almaqda kifayət qədər təsirli olmayıb. Politoloq hesab edir ki, Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin Netanyahu barədə həbs qərarından sonra ABŞ tərəfindən məhkəməyə qarşı sanksiyaların tətbiq edilməsi beynəlxalq hüquq sisteminin siyasi təsirlərdən nə dərəcədə asılı vəziyyətə düşdüyünü göstərən nümunələrdən biridir.
Əli Orucov Türkiyənin Netanyahu ilə bağlı qırmızı bülleten məsələsində də real hüquqi nəticənin əldə olunacağına ehtiyatla yanaşır. Onun fikrincə, belə bir qərarın siyasi əhəmiyyəti böyük olsa da, hazırkı beynəlxalq münasibətlər sistemində onun praktiki icrası kifayət qədər çətindir. Çünki Netanyahu Türkiyəyə səfər etmədiyi və onun həbsinə imkan verəcək hüquqi-siyasi şərait yaranmadığı müddətdə qırmızı bülletenin real nəticəsi məhdud olacaq.
Politoloq hesab edir ki, burada daha geniş problem beynəlxalq hüququn universallığı ilə bağlıdır. Əgər beynəlxalq hüquq bütün dövlətlərə və siyasi liderlərə eyni şəkildə tətbiq olunmursa, onun legitimliyi də sual altına düşür. Güclü dövlətlərin öz siyasi maraqlarına uyğun olaraq beynəlxalq hüquq mexanizmlərinə təzyiq göstərməsi dünyada ikili standartlar barədə təsəvvürləri daha da gücləndirir.
Əli Orucov, bununla belə, cəzasızlıq mühitinin sonsuza qədər davam edəcəyini düşünmür. Onun fikrincə, Netanyahu hökumətinin siyasətinin ən ciddi nəticələrindən biri İsrailin beynəlxalq imicinin zədələnməsi və ölkənin əvvəlki kimi geniş beynəlxalq dəstəyə malik olmamasıdır. "İsrail baş nazirinə ən ağır cəzanı məhz İsrail xalqı və dövləti verəcək" deyən politoloq hesab edir ki, uzunmüddətli müharibələr və artan beynəlxalq təcrid İsrail cəmiyyətində də ciddi siyasi narazılıqlar yarada bilər.
Politoloq vurğulayıb ki, İsrailin özünü regionun yeganə demokratik dövləti kimi təqdim etməsi də onun həyata keçirdiyi hərbi siyasət fonunda ciddi suallar doğurur. Onun fikrincə, demokratiya yalnız siyasi institutların mövcudluğu ilə ölçülmür, eyni zamanda insan hüquqlarına, beynəlxalq hüquqa və mülki əhalinin təhlükəsizliyinə münasibətlə də müəyyən edilir. Təhlükəsizlik arqumentindən istifadə etməklə bütün regionu uzunmüddətli müharibə və qarşıdurma mühitinə sürükləmək demokratik dəyərlərlə uzlaşmır.
Əli Orucov Türkiyə-İsrail münasibətlərinin də getdikcə daha həssas mərhələyə daxil olduğunu düşünür. Onun sözlərinə görə, İsrailin Suriyanın Türkiyə sərhədinə yaxın ərazilərində hərbi əməliyyatlarını genişləndirməsi Ankara ilə Təl-Əviv arasında onsuz da mövcud olan gərginliyi daha da artırır. Lakin politoloq yaxın perspektivdə iki ölkə arasında birbaşa hərbi toqquşma ehtimalını yüksək qiymətləndirmir.
"İsrail və Türkiyə ABŞ üçün strateji əhəmiyyət daşıyan iki dövlətdir və Vaşinqton onların açıq hərbi qarşıdurmaya getməsinə imkan verməz" - deyən Əli Orucov hesab edir ki, ABŞ-ın qarşısında əsas dilemma məhz burada yaranır. Vaşinqton bir tərəfdən İsrailin təhlükəsizliyini və maraqlarını qorumağa çalışır, digər tərəfdən isə Türkiyə kimi NATO üzvü və regionda mühüm geosiyasi aktorla münasibətlərin tamamilə pozulmasında maraqlı deyil.
Politoloqun fikrincə, Yaxın Şərqdə vəziyyətin daha da mürəkkəbləşməsinin qarşısını almaq üçün ABŞ İsrailin hərbi və siyasi addımlarına daha ciddi təsir göstərməlidir. Əks halda Təl-Əvivin regional ambisiyaları yalnız İsrailin deyil, ABŞ-ın da bölgədəki strateji maraqlarına zərər vura bilər.
Əli Orucov hesab edir ki, hazırkı regional reallıqlar fonunda İsrailin bölgədəki hərbi-siyasi hegemonluğuna qarşı balans yarada biləcək əsas regional güc Türkiyədir. Onun sözlərinə görə, Ankara həm siyasi, həm iqtisadi, həm də hərbi potensialına görə Yaxın Şərqdə yeni güc balansının formalaşmasına təsir göstərə biləcək ölkələrdən biridir.
"Ya Netanyahuya Tramp “dur” deməlidir, ya da ABŞ-ın regional maraqları Təl-Əvivin bitib-tükənməyən ambisiyalarının qurbanına çevrilməlidir", – deyə Əli Orucov bildirib.
Dəniz NƏSİRLİ
