Xəlvətiyyə təriqəti XIV-XV əsrlərdə Azərbaycanda təşəkkül tapmış və bütün Yaxın Şərqə yayılmış ən nüfuzlu təsəvvüf məktəblərindən biridir. Təriqətin adı ərəb dilindəki "xəlvət" (tənhalığa çəkilmək, insanlardan uzaqlaşaraq ibadət etmək) sözündən götürülmüşdür.
Xəlvətiyyələr kimdir və fəaliyyətləri nədən ibarətdir?
Xəlvətiyyə təriqətinin əsası Siracəddin Ömər əl-Xəlvəti (öl. 1397) tərəfindən qoyulsa da, onun təşkilatlanması və sistemləşməsi "ikinci pir" sayılan şamaxılı alim və sufi Seyid Yəhya Bakuvinin (öl. 1466) adı ilə bağlıdır.
Xəlvətilərin əsas məqsədi nefsi tərbiyə etmək, mənəvi təmizlənməyə çatmaq və "İnsani-Kamil" mərtəbəsinə yüksəlməkdir. Onların fəaliyyətinin mərkəzində aşağıdakı prinsiplər durur:
• Çillə (Xəlvət): Dərvişin 40 gün boyunca qaranlıq, hücrə tipli dar bir məkanda tək qalaraq yalnız ibadət, zikr və az qida ilə mənəvi riyazət keçməsi.
• Zikr-i cəli: Səsli şəkildə kollektiv zikrlərin icrası.
• Təhsil və irşad: Bakuvi Şirvanşahlar sarayının dəstəyi ilə yüzlərlə tələbə yetiştirmiş, yazdığı "Şəfaül-Əsrar" kimi əsərlərlə təriqətin ideoloji əsaslarını formalaşdırmışdır.
Seyid Yəhya Bakuvi türbəsi və xanəgah kompleksi.
Xəlvətiyyə mənsublarının ibadət və yaşayış kompleksləri Xanəgah, Təkkeyə və Çilləxana adlanır. Bu tikililər Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbinin bənzərsiz nümunələridir.
• Zikr zalı (Tövhidxana): Mərkəzi günbəzlə örtülmüş, geniş və açıq məkan. Kollektiv zikr ritualı (dövran) üçün nəzərdə tutulurdu.
• Çilləxanalar (Xəlvətxanalar): Binaların adətən yeraltı və ya alt mərtəbəsində yerləşən, pencərəsiz, yalnız bir nəfərin otura biləcəyi ölçüdə (təxminən 1x1.5 metr) kiçik hücrələrdir.
• Türbə/Sərdabə: Təriqət pirinin qəbri mərkəzi məkanda yerləşir və xanəgahın mənəvi nüvəsini təşkil edir.
Xəlvəti obyekti olan Seyid Yəhya Bakuvi türbəsi (XV əsr) səkkizguşəli prizmatik gövdəyə və piramidal daş günbəzə malikdir. Sərt yerli əhəngdaşından tikilən bu abidədə şbəkəli pəncərələr məkana işıq düşməsini tənzimləyir, bu da sufi simvolizmində "zülmətdən nura keçid" ideyasını əks etdirir.
Məkan Tipi
Əsas Funksiyası
Memarlıq Xüsusiyyəti
Çilləxana
İnziva, 40 günlük təkbaşına riyazət
Yeraltı/dar hücrələr, minimal işıqlandırma
Tövhidxana
Kollektiv zikr, səma və dini dərslər
Mərkəzi günbəzli geniş zal
Xanəgah
Yaşayış, mətbəx (imaret), qonaq evi
Çoxfunksiyalı kompleks struktur
Rizvan QARABAĞLI
Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
