Tarix hər xalqın mənəvi pasportudur. Bir millətin keçdiyi yol, qazandığı zəfərlər, üzləşdiyi məğlubiyyətlər və formalaşdırdığı dövlətçilik ənənələri onun milli kimliyini müəyyənləşdirən əsas amillərdəndir. Lakin tarix yalnız arxivlərdə qorunan sənədlərdən və salnamələrdən ibarət deyil. Tarix həm də ədəbiyyatın yaddaşında yaşayır. Elə buna görə də tarixi roman janrı Azərbaycan ədəbiyyatında həmişə xüsusi əhəmiyyət daşıyıb.
Bu gün həmin ənənəni uğurla davam etdirən yazıçılardan biri Yunus Oğuzdur. Onun yaradıcılığı göstərir ki, tarixi roman keçmişi xatırlatmaq üçün deyil, bu günü anlamaq və gələcəyi daha sağlam düşüncə ilə qurmaq üçün yazılır. Yunus Oğuzun əsərlərində tarix donmuş faktlar toplusu deyil, yaşayan, nəfəs alan və insan taleləri ilə qovuşan böyük bir həyat hadisəsidir. Yazıçının "Nadir şah", "Əmir Teymur", "Təhmasib şah", "Atabəy Eldəniz", "Sultan Alp Arslan", "Səfəvi şeyxi", "Şah arvadı və cadugər", "Ovçu", "Cığır" və digər romanları uzun illərin araşdırmalarına söykənən ciddi yaradıcılıq məhsuludur. O, tarixi mənbələri diqqətlə öyrənir, müxtəlif qaynaqları müqayisə edir, daha sonra isə həmin faktları bədii təfəkkürün süzgəcindən keçirərək oxucuya təqdim edir. Nəticədə tarixi həqiqətlə bədii təxəyyül arasında təbii bir harmoniya yaranır. Yunus Oğuzun romanlarını fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri tarixi şəxsiyyətlərin canlı insan obrazı kimi təqdim edilməsidir. Onun qəhrəmanları yalnız qalib sərkərdələr və qüdrətli hökmdarlar deyil. Onlar həm də tərəddüd edən, çətin seçimlər qarşısında qalan, məğlubiyyət acısı yaşayan, qərarlarının məsuliyyətini daşıyan insanlardır. Bu yanaşma tarixi romantik mifdən çıxararaq real həyatın bir hissəsinə çevirir və oxucuda güclü emosional təsir yaradır. Azərbaycan tarixi roman məktəbinin formalaşmasında Yusif Vəzir Çəmənzəminli, Məmməd Səid Ordubadi, Əzizə Cəfərzadə, Fərman Kərimzadə kimi görkəmli sənətkarların xidmətləri danılmazdır. Yunus Oğuz həmin zəngin ənənəyə sadiq qalmaqla yanaşı, müasir oxucunun dünyagörüşünə uyğun yeni bədii ifadə vasitələri tapmağa çalışır. Onun əsərlərində tarix yalnız keçmişə baxış deyil, milli özünüdərk və dövlətçilik təfəkkürünün möhkəmlənməsinə xidmət edən ideyadır. Akademik İsa Həbibbəyli Yunus Oğuzun yaradıcılığını müstəqillik dövrü Azərbaycan tarixi romanının mühüm istiqamətlərindən biri kimi qiymətləndirir. Akademik Nizami Cəfərov onun Azərbaycan və ümumtürk tarixinin mühüm mərhələlərini sistemli şəkildə bədii ədəbiyyata gətirdiyini vurğulayıb. Professor Qulu Məhərrəmli yazıçının əsərlərinin gənclərin tarixə marağının artmasında mühüm rol oynadığını bildirib. Yazıçı və publisist Rəşad Məcid isə Yunus Oğuzun milli mövqeyini, məhsuldar yaradıcılığını və ardıcıl fəaliyyətini yüksək dəyərləndirib. Bu qiymətləndirmələr təsadüfi deyil. Çünki Yunus Oğuzun əsərləri yalnız tarixi hadisələri bədii dillə təqdim etmir, həm də oxucuda milli yaddaş hissini gücləndirir. Onun romanlarını oxuyan insan tarixə sadəcə informasiya mənbəyi kimi baxmır. O, keçmişin bugünkü həyatımızla bağlılığını hiss edir, dövlətçilik ənənələrinin hansı çətin yollarla formalaşdığını daha dərindən anlayır. Yazıçının diqqətəlayiq xüsusiyyətlərindən biri də dilidir. O, ağır elmi terminologiyadan uzaq duraraq sadə, axıcı və obrazlı üsluba üstünlük verir. Bu səbəbdən onun romanları həm ədəbiyyatşünasların, həm də geniş oxucu kütləsinin marağına səbəb olur. Tarixi mövzunun bədii dinamizmlə təqdim olunması əsərlərin təsir gücünü daha da artırır. Bugünkü qloballaşma dövründə milli yaddaşın qorunması hər zamankından daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Gənc nəsil tarixi yalnız dərsliklərdən deyil, bədii ədəbiyyatdan da öyrənməlidir. Bu baxımdan Yunus Oğuzun romanları mühüm missiya daşıyır. Onlar oxucunu tarixlə tanış etməklə kifayətlənmir, onu öz kökləri haqqında düşünməyə, milli kimliyini daha dərindən dərk etməyə sövq edir. Ədəbiyyatın gücü ondadır ki, o, zamanı adlamağı bacarır. Yaxşı əsər yazıldığı dövrün sərhədlərini aşaraq gələcək nəsillərə də danışa bilir. Yunus Oğuzun tarixi romanları da məhz bu xüsusiyyəti ilə seçilir. Onlar keçmişin hadisələrini bu günün oxucusuna çatdırır, milli tariximizin unudulmamasına xidmət edir və dövlətçilik düşüncəsinin yaşamasına öz töhfəsini verir. Tarixi yazmaq çətindir. Tarixi vicdanla yazmaq isə daha çətindir. Yunus Oğuz uzun illər ərzində qələmə aldığı əsərlərlə bu məsuliyyətli yolun yolçusu olduğunu sübut edib. Onun yaradıcılığı göstərir ki, tarix yalnız dünənin xatirəsi deyil, həm də sabahın müəllimidir. Bu müəllimin səsini isə oxucuya çatdıranlardan biri də məhz Yunus Oğuzdur. Azərbaycan ədəbiyyatında onun yeri də məhz bu missiyanın uğurla yerinə yetirilməsi ilə müəyyənləşir.
Tural Balabəyli
