Əyyub Kərimli: “Yeni İran–Türkiyə xəttini Zəngəzur dəhlizinin müəyyən mənada alternativi və potensial rəqibi hesab etmək mümkündür”
İran və Türkiyə Çeşme-Soraya sərhəd keçid məntəqəsi vasitəsilə iki ölkənin dəmir yolu şəbəkələrini birləşdirəcək yeni dəmir yolu xəttinin tikintisinə hazırlaşır. “Tasnim” xəbər verir ki, Xavəran-Təbriz-Mərənd-Çeşme-Soraya layihəsi üçün müqavilənin tezliklə imzalanması gözlənilir.
İran Dəmir Yollarının baş direktoru Cabbar Əli Zakeri lazımi təsdiqlərin artıq alındığını və ilkin tədqiqatların başa çatdığını açıqladı. O, əlavə etdi ki, müqavilə üçün hazırlıqlar son altı aydır davam edir.
Layihə EPC razılaşması çərçivəsində - layihələndirmə, avadanlıq təchizatı və tikinti - tək bir müqavilə çərçivəsində həyata keçiriləcək. Müqavilənin imzalanmasından sonra podratçı əlavə tədqiqatlar aparacaq və bundan sonra ilk altı ay ərzində bir neçə hissədə tikinti işlərinə başlanacaq.
Yeni dəmir yolu xəttinin uzunluğu təxminən 324 kilometr olacaq. İlkin layihələndirilən uzunluq 294 kilometr idi, lakin bütün dəhliz boyunca vahid texniki tələbləri təmin etmək üçün bu müddət artırıldı.
Zəkeri vurğuladı ki, layihənin əhəmiyyəti tək bir əyalət daxilində dəmir yolunun tikintisindən kənara çıxır. Yeni xətt İranın şimal-şərqdəki Sərəxsdən şimal-qərbdəki Çeşmə Sorayaya qədər uzanacaq şərq-qərb dəmir yolu dəhlizinin bir hissəsi olacaq.
İran Dəmir Yolları rəhbərinin sözlərinə görə, Çeşmə-Sorayanı milli dəmir yolu şəbəkəsinə birləşdirmək və sonradan yeni sərhəd keçidi vasitəsilə Türkiyənin dəmir yolu sisteminə qoşmaq İran hakimiyyətinin prioritetlərindən biridir.
Bu Zəngəzur-Naxçıvan-Türkiyə dəmir yoluna alternativdir?...
İqtisadi və Sosial Araşdırmalara Yardım İctimai Birliyinin sədri, iqtisadçı-ekspert Eyyub Kərimli baki-xeber.com-a bildirdi ki, İran və Türkiyənin yeni dəmir yolu bağlantısı yaratmaq planı regionda formalaşan yeni nəqliyyat arxitekturası baxımından diqqətəlayiq hadisədir. “Söhbət İranın Xavəran–Təbriz–Mərənd–Çeşmə-Soraya xətti vasitəsilə Türkiyə dəmir yollarına yeni sərhəd keçidindən qoşulmasından gedir. İran Dəmir Yollarının açıqlamasına görə, layihənin ümumi uzunluğu təxminən 324 kilometr olacaq və xətt İranın Sərəxsdən ölkənin şimal-qərbinə uzanan Şərq-Qərb dəmir yolu dəhlizinin tərkib hissəsi kimi nəzərdə tutulur. Layihənin birinci mərhələsinin dəyərinin təxminən 1,8 milyard dollar olduğu bildirilir.
Bu layihəyə yalnız İranla Türkiyə arasında ikitərəfli nəqliyyat bağlantısı kimi baxmaq düzgün olmazdı. Əslində Tehran daha böyük geoiqtisadi məqsəd güdür: Mərkəzi Asiya və Çin istiqamətindən gələn yüklərin İran ərazisi üzərindən Türkiyəyə, oradan isə Avropaya daşınması üçün alternativ Şərq-Qərb dəhlizini gücləndirmək.
Bu baxımdan yeni İran–Türkiyə xəttini Zəngəzur dəhlizinin müəyyən mənada alternativi və potensial rəqibi hesab etmək mümkündür. Lakin burada mühüm bir fərq var: bu layihə Zəngəzur dəhlizini tam əvəz edə biləcək marşrut deyil. Söhbət daha çox Avrasiya tranzit yüklərinin cəlb edilməsi uğrunda müxtəlif marşrutların rəqabətindən gedir”.
Ə.Kərimli qeyd etdi ki, Zəngəzur dəhlizinin əsas üstünlüklərindən biri onun Mərkəzi Dəhlizin davamı kimi çıxış etməsidir. “Çin və Mərkəzi Asiyadan gələn yüklər Xəzər dənizi vasitəsilə Azərbaycana, buradan Zəngəzur–Naxçıvan–Türkiyə istiqamətində Avropa bazarlarına çıxa bilər. Türkiyə tərəfinin açıqlamalarına görə, Kars–İğdır–Aralık–Dilucu dəmir yolunun tikintisinə artıq başlanılıb və bu xətt Zəngəzur istiqamətində yüksək tutumlu və daha birbaşa bağlantının yaradılmasına xidmət edəcək.
Azərbaycan da Naxçıvan istiqamətində dəmir yolu infrastrukturunun qurulmasını davam etdirir. Naxçıvan dəmir yolunun əsas xəttinin 194 kilometr olması və yenidənqurmadan sonra illik 15 milyon ton yükdaşıma qabiliyyətinə malik olması nəzərdə tutulur.
İran marşrutunun isə öz üstünlükləri mövcuddur. İlk növbədə, bu xətt Xəzər dənizindən keçmədən Mərkəzi Asiya–İran–Türkiyə–Avropa istiqamətində kontinental dəmir yolu əlaqəsi yaratmağa imkan verir. Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolunun gələcəkdə istifadəyə verilməsi bu marşrutun əhəmiyyətini daha da artıra bilər. Artıq Çin, Mərkəzi Asiya dövlətləri və İran arasında Cənub dəhlizinin inkişaf etdirilməsi istiqamətində fəallıq müşahidə olunur”.
Ə.Kərimlinin fikrincə, məsələnin digər mühüm tərəfi geosiyasidir. O, qeyd etdi ki, Zəngəzur dəhlizinin və bütövlükdə Orta Dəhlizin sürətlə inkişaf etməsi İranın ənənəvi tranzit imkanlarının bir hissəsinin onun ərazisindən kənarda formalaşması deməkdir. “Buna görə Tehran öz ərazisindən keçən Şərq-Qərb marşrutunu gücləndirməklə regional tranzit xəritəsində mövqeyini qorumağa çalışır. Bu baxımdan Çeşmə-Soraya layihəsinin sürətləndirilməsini yalnız iqtisadi deyil, həm də İranın regional tranzit strategiyasının elementi kimi qiymətləndirmək olar.
Lakin dəhlizlərin rəqabətində yalnız coğrafi məsafə həlledici olmayacaq. Tranzit tarifləri, sərhəddən keçid müddəti, gömrük prosedurları, siyasi sabitlik, sanksiya riskləri, dəmir yollarının buraxılış qabiliyyəti və yükün mənzilbaşına çatdırılma müddəti hansı marşrutun daha cəlbedici olacağını müəyyən edəcək.
Azərbaycan üçün əsas vəzifə Zəngəzur dəhlizini ayrıca nəqliyyat layihəsi kimi deyil, Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun vahid logistika sisteminin tərkib hissəsi kimi inkişaf etdirməkdir. Ələt limanı, Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu, Zəngəzur istiqaməti və Türkiyənin dəmir yolu şəbəkəsi vahid logistika zəncirinə çevrildikcə Azərbaycanın Şərq-Qərb tranzitində rəqabət üstünlüyü daha da güclənə bilər.
Nəticə etibarilə, İran–Türkiyə Çeşmə-Soraya dəmir yolunu Zəngəzur dəhlizinin geosiyasi əvəzedicisi deyil, Avrasiya tranzit yükləri uğrunda onun potensial logistik rəqibi adlandırmaq daha düzgün olardı. Regionda artıq bir dəhlizin digərini tam sıradan çıxarması deyil, Çin və Mərkəzi Asiyadan Avropaya gedən böyük yük axınından daha çox pay əldə etmək uğrunda marşrutlararası rəqabət formalaşır. Bu rəqabət isə Azərbaycanın Zəngəzur dəhlizinin reallaşdırılmasını və Orta Dəhlizin sürət və maya dəyəri baxımından rəqabət qabiliyyətinin artırılmasını daha da aktuallaşdırır”-deyə Ə.Kərimli qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
