Yaxın Şərqdə davam edən geosiyasi gərginlik və ABŞ-İran qarşıdurması artıq yalnız regional təhlükəsizlik məsələsi olmaqdan çıxaraq qlobal iqtisadiyyat üçün ciddi riskə çevrilir. Xüsusilə Hörmüz Boğazında gəmiçilik fəaliyyətinin kəskin azalması enerji bazarlarının və beynəlxalq ticarət zəncirlərinin geosiyasi böhranlara nə qədər həssas olduğunu bir daha nümayiş etdirir.
Bütün bunların fonunda ABŞ rəhbərliyinin Tehranı hədəf alan və neft gəlirləri ilə xarici ticarət əlaqələrini tamamilə kəsməyi hədəfləyən yeni sanksiya dalğası qlobal iqtisadiyyatda şok effekti yaradıb. Dünya Bankı və ABŞ Energetika Nazirliyinin məlumatlarına əsaslanan son hesabatlara görə, İrana qarşı yeni iqtisadi müharibənin fəsadları təkcə Tehrana deyil, bütün dünyaya təsir edir. Münaqişənin uzanacağı təqdirdə qlobal artımın 1,3 faizə qədər geriləyəcəyi proqnozlaşdırılır ki, bu da 120 trilyon dollarlıq dünya iqtisadiyyatında təxminən 2 trilyon dollarlıq istehsal itkisi deməkdir.
Planlaşdırılan sanksiya paketinin miqyasına diqqət çəkən ABŞ-ın maliyyə naziri Skott Bessent İranla əlaqələrini kəsən ölkələrin qlobal kapitala çıxışının güclənəcəyini deyib: "Bu əməliyyat indiyə qədər bir rəqibə qarşı formalaşdırılmış ən böyük maliyyə hücumudur. İranla əlaqələrini kəsən ölkələrin qlobal kapitala çıxışı güclənəcəkdir".
Tehran rəhbərliyi isə Vaşinqtonun bu addımına kəskin reaksiya verərək sanksiyalara qoşulan bütün ölkələri düşmən elan edib və onların iqtisadi maraqlarının birbaşa hədəf alınacağını bəyan edib.
Qlobal qarşıdurmanın mərkəzi isə Hörmüz boğazıdır. İran və Oman arasında yerləşən Hörmüz Boğazı dünyanın ən mühüm enerji keçidlərindən biridir. 2025-ci ildə boğazdan gündə orta hesabla təxminən 20 milyon barrel neft və neft məhsulu keçib ki, bu da dünya dəniz yolu ilə neft ticarətinin təxminən 25 faizinə bərabərdir. Bundan əlavə, qlobal LNG ticarətinin mühüm hissəsi də bu marşrutdan keçir.
Müharibədən əvvəl dəniz yolu ilə aparılan dünya neft ticarətinin beşdə birinin keçdiyi boğazda, 21 avqusta görə keçidlər münaqişədən əvvəlki dövrlə müqayisədə 90 faiz azalıb. ABŞ Energetika Nazirliyinin məlumatlarına görə, avqustun 24-də boğazdan yalnız 17 gəmi keçdiyi halda, bazar günü bu rəqəm dördə qədər düşüb. Bu böhrandan ilk təsirlənən sahə isə enerji qiymətləridir. "Brent" markalı neftin bir barelinin qiyməti 92,90 dollara qalxaraq müharibənin başladığı 28 fevraldan bəri 25 faiz artım göstərib. Əsas böhran isə emal olunmuş məhsullarda müşahidə olunur. Yaxın Şərqin gündəlik 9,6 milyon barellik neft emalı gücünün 20 faizdən çoxu sıradan çıxdığı bir vaxtda, Avropada dizelin qiyməti 70 faizdən çox, ABŞ-da isə benzinin qiyməti 60 faiz yüksəlib.
Avropa İranla birbaşa ticarətinin məhdud olması səbəbindən sanksiyalardan daha çox enerji böhranı iləüz-üzədir. Dizel qiymətlərindəki 70 faizlik artım daşıma və istehsal xərclərinə təsir edərkən, Avrozona inflyasiyasının 2,9 faizə yüksəlməsi Avropa Mərkəzi Bankının faiz siyasətini çətinləşdirir.
Dünyanın ən böyük enerji idxalçılarından biri olan Hindistanda artan neft qiymətləri cari kəsiri böyüdür və rupi üzərində ağır təzyiq yaradır. Yaponiya və Cənubi Koreya kimi Körfəz neftindən asılı olan Asiya nəhəngləri də Hörmüzdəki tıxanma səbəbindən enerji təchizatı təhlükəsizliyi təhdidi ilə üz-üzə qalıblar.
Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Qətər kimi Körfəz ölkələri artan neft qiymətlərindən gəlir əldə etsələr də, yüksələn hərbi sığorta və logistika xərcləri bu qazancın böyük hissəsini eridir.
İqtisadi müharibənin İran xaricindəki ən kritik hədəfi isə Çindir. İran neftinin ən böyük alıcısı olan Pekin rəhbərliyinin sanksiyalara qoşulmaması halında, ABŞ-ın Çin neft emalı zavodlarını, banklarını və dəniz daşımacılığı şirkətlərini ikincili sanksiyalarla hədəf alacağı gözlənilir. Bu vəziyyət İran böhranını dünyanın ən böyük iki iqtisadiyyatı arasında yeni və dağıdıcı bir iqtisadi münaqişəyə çevirmək potensialı daşıyır.
Ekspertlər də hesab edir ki, böhranın digər mühüm tərəfi ABŞ-İran qarşıdurmasının Çinlə münasibətlərə təsiridir. Çin son illərdə İran neftinin əsas alıcısı olaraq qalır. ABŞ-ın İranın neft ixracını məhdudlaşdırmağa yönəlmiş yeni sanksiyaları isə Pekin üçün əlavə iqtisadi və enerji təhlükəsizliyi problemləri yaradır.
Hesab edilir ki, İran ətrafında başlayan qarşıdurma tədricən Vaşinqton-Pekin münasibətlərinin də bir hissəsinə çevrilə bilər. ABŞ-ın İran neftinin Çin bazarına çıxışını məhdudlaşdırmaq cəhdləri ilə Çinin enerji maraqları arasında ziddiyyətlərin dərinləşməsi yeni iqtisadi qarşıdurma riskini artırır.
Enerji təchizatında yaranan problemlər yalnız neft və qaz qiymətlərinə təsir göstərmir. Daşıma xərclərinin yüksəlməsi, sığorta haqlarının artması və alternativ marşrutlardan istifadə zərurəti qlobal ticarətin maya dəyərini də artırır.
Ekspertlərin fikrincə, neft qiymətlərinin yüksəlməsi nəqliyyat, istehsal və logistika xərclərini artıraraq Avropadan Asiyaya qədər müxtəlif iqtisadiyyatlarda inflyasiya təzyiqini gücləndirə bilər. Xüsusilə enerji idxalından yüksək dərəcədə asılı olan ölkələr üçün uzunmüddətli təchizat problemləri iqtisadi artım perspektivlərini də zəiflədə bilər.
Tahir TAĞIYEV
