Jurnalist Tahirə Qafarlı yazır:
“Media ilə cəmiyyət bir-birindən ayrı mövcud ola bilməz”
Sivil cəmiyyətin inkişafında medianın fəlsəfəsi
Sivil cəmiyyətin dialektikası davamlı və zəncirvari inkişaf prosesinə əsaslanır. Bu zənciri təşkil edən hər bir həlqə ahəngdar şəkildə fəaliyyət göstərdikcə cəmiyyət inkişaf edir, zəif bəndlər isə ya özünü yeniləyərək növbəti mərhələyə keçir, ya da tarixi inkişafın qanunauyğunluğu kimi aradan çıxır. Məhz qarşılıqlı əlaqə cəmiyyətin özünütənzimləmə və özünüqoruma mexanizmlərini formalaşdırır.
Su axdıqca durulduğu kimi, insan da, cəmiyyət də, dövlət də daim ünsiyyət, dialoq şəraitində şəffaflaşır. Eləcə də bütün fəaliyyət istiqamətləri fikir mübadiləsi, sağlam tənqid və açıq müzakirə nəticəsində daha möhkəm bünövrələr üzərində qurulur. Bu mənada cəmiyyətin davamlı inkişafı və təhlükəsizliyinin təmin edilməsi onun problemlərinin vaxtında obyektiv qiymətləndirilməsi və həlli yollarının axtarılması ilə mümkündür. Bu baxımdan ictimai münasibətlər sisteminin tənzimlənməsində medianın rolu əvəzsizdir. Media cəmiyyətə güzgü tutur. Eyni zamanda cəmiyyət özü də medianın fəaliyyətini qiymətləndirən əsas meyardır. Bu qarşılıqlı münasibət illərdir dəyişməyən bir həqiqəti təsdiqləyir: media ilə cəmiyyət bir-birindən ayrı mövcud ola bilməz! Çünki mətbuat cəmiyyətin içindən doğur, onun problemlərini, uğurlarını və gələcəyə dair gözləntilərini əks etdirir. Azərbaycan milli mətbuatı da 151 ildir belə bir inkişaf yolunu keçərək dövrün çağırışları ilə yenilənib. Tarixin müxtəlif mərhələlərində üzərinə düşən missiyanı məsuliyyətlə yerinə yetirən milli mətbuatımız ictimai şüurun formalaşmasına, milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına, vətəndaş həmrəyliyinin möhkəmlənməsinə və demokratik düşüncə tərzinin inkişafına mühüm töhfələr verib.
Media, informasiya müharibəsində görünməyən cəbhədir
Müasir dünyada müharibələr artıq yalnız silahla aparılmır. Hər bir siyasi və hərbi qarşıdurmadan əvvəl informasiya məkanında genişmiqyaslı mübarizə başlayır. Bu mübarizənin əsas hədəfi isə insan şüuru, ictimai rəydir. İnformasiya müharibəsində dezinformasiya, saxta xəbərlər, manipulyativ məlumatlar və psixoloji təsir vasitələri əsas silahlardır. Bu silahlar cəmiyyətlərdə inamsızlıq yaratmağa, dövlətlə vətəndaş arasında etimadı sarsıtmağa və daxili sabitliyi pozmağa xidmət edir. Sosial şəbəkələr və rəqəmsal platformalar vasitəsilə məqsədli şəkildə yayılan yalan məlumatlar qısa müddətdə milyonlarla insana çatır və ictimai rəyə təsir göstərir. Bu səbəbdən informasiya təhlükəsizliyi müasir dövrdə milli təhlükəsizliyin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilib.
Peşəkar media artıq yalnız xəbər ötürən vasitə deyil, həm də həqiqəti araşdıran, milli maraqları müdafiə edən, cəmiyyətlə dövlət arasında etibarlı informasiya körpüsü yaradan strateji institut kimi çıxış edir.
Rəqəmsallaşmada peşəkar medianın məsuliyyəti
İnternet resurslarının və rəqəmsal platformaların inkişafı fonunda ənənəvi mətbuatın zəiflədiyi ilə bağlı fikirlər tez-tez səsləndirilir. Lakin reallıq göstərir ki, bu proses mətbuatın əhəmiyyətini azaltmır, əksinə, onun üzərinə daha böyük məsuliyyət qoyur. Rəqəmsal informasiya axınının sürətləndiyi bir dövrdə peşəkar media etibarlı mənbə kimi mövqeyini daha da möhkəmləndirir. Eləcə də Vətəndaş jurnalistikası və sosial media informasiya mübadiləsini sürətləndirsə də, yayılan məlumatların doğruluğunun yoxlanılması və ictimaiyyətə obyektiv şəkildə çatdırılması peşəkar medianın əsas missiyası olaraq qalır. Bu baxımdan çap və peşəkar elektron media informasiya məkanında əsas istinad mənbələrindən biri kimi öz əhəmiyyətini xüsusilə qoruyub saxlayır.
Azərbaycan xalqı və dövləti torpaqlarımızın işğal altında olduğu illərdə, 44 günlük Vətən müharibəsi zamanı, postmüharibə dövründə və bu gün də ölkəmizə qarşı aparılan sistemli dezinformasiya kampaniyalarının şahidi olur. Xarici media platformalarında yayılan qərəzli materiallar, sosial şəbəkələrdə dövriyyəyə buraxılan saxta məlumatlar və məqsədli informasiya manipulyasiyaları Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzuna xələl gətirməyə yönəlib. Bütün bunlar bir daha təsdiqləyir ki, informasiya məkanı artıq klassik döyüş meydanından heç də az əhəmiyyət daşımır.
Rəqəmsal platformalarda xəbərin yayılma sürəti çox vaxt onun doğruluğunu üstələyir. Buna görə də jurnalistika "birinci olmaq" prinsipindən daha çox "doğru olmaq" prinsipinə üstünlük verməlidir. Müasir jurnalistin peşəkarlığı artıq təkcə yazı hazırlamaq bacarığı ilə deyil, məlumatı yoxlamaq, mənbələri təsdiqləmək, faktları müqayisə etmək və cəmiyyət qarşısında məsuliyyətli qərar vermək bacarığı ilə ölçülür.
İnformasiya təhlükəsizliyi ortaq məsuliyyətdir
İnformasiya təhlükəsizliyi cəmiyyətin bütün təbəqələrinin birgə məsuliyyətini tələb edən ümummilli məsələdir. Çünki informasiya savadlılığı yüksək olan vətəndaş manipulyativ məlumatları daha asan müəyyən edir, dezinformasiyanın yayılmasına alət olmur və sosial şəbəkələrdə paylaşdığı hər bir məlumatın məsuliyyətini dərk edir. Məhz buna görə də medianın maarifləndirici funksiyası bu gün əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha böyük əhəmiyyət kəsb edir.
İnformasiya əsrində həqiqəti qorumaq artıq yalnız jurnalistin peşə borcu deyil, həm də milli təhlükəsizliyin mühüm şərtlərindən biridir. Son illər informasiya texnologiyalarının və sosial şəbəkələrin sürətli inkişafı rəqəmsal medianın imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirib. Bununla yanaşı, dezinformasiyanın geniş vüsət alması cəmiyyətdə qeyri-müəyyənlik yaradır və informasiya təhlükəsizliyi ilə bağlı riskləri artırır. Müasir dövrdə dövlət, media və cəmiyyət arasında qarşılıqlı etimada əsaslanan əməkdaşlıq informasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsinin başlıca şərtlərindən biridir. Artıq təkcə jurnalistlər deyil, sosial şəbəkələrdə məlumat yayan hər bir istifadəçi ictimai məsuliyyət daşıyır. Bu reallıq peşəkar medianın cəmiyyətdəki rolunu daha da artırır.
Media ilə gənclər bir-birini tamamlayan iki mühüm ictimai qüvvədir. Bu gün xüsusilə gənclərin rəqəmsal platformalarda daha fəal olması medianın maarifləndirici missiyasını ön plana çıxarır. Gənclər doğru informasiya mənbələrini seçməyi, saxta xəbərləri ayırd etməyi, və milli maraqları hədəfə alan ideoloji təsirləri düzgün qiymətləndirməyi məhz peşəkar media vasitəsilə öyrənirlər.
Sivil cəmiyyətin inkişafı sağlam ictimai rəyə əsaslandığı kimi, sağlam ictimai rəy də obyektiv, məsuliyyətli və milli maraqları rəhbər tutan media mühitində formalaşır. Bu baxımdan media ilə gənclər bir-birini tamamlayan iki mühüm ictimai qüvvədir. Media cəmiyyəti maarifləndirən və düzgün istiqamətləndirən platformadırsa, gənclər də bu ideyaları gələcəyə daşıyan, ictimai təşəbbüsləri genişləndirən və vətəndaş cəmiyyətinin inkişafına töhfə verən əsas sosial qüvvədir.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, sosial media və vətəndaş jurnalistikasının sürətli inkişafı informasiya əldə etmək imkanlarını nə qədər genişləndirsə də, peşəkar media faktorunu əvəz edə bilməz. Məhz informasiya peşəkarlığı sağlam media mühitinin ən etibarlı dayaqlarından biri olaraq qalır.
Qloballaşan informasiya məkanında milli kimliyin, dövlətçilik düşüncəsinin və vətəndaş məsuliyyətinin qorunması strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan 151 illik inkişaf yolu keçən Azərbaycan milli mətbuatı tarixi missiyasını bu gün də uğurla davam etdirir.
Rəqəmsal savadlılıq və gələcəyin çağırışları
Müasir əmək bazarında uğurun əsas meyarı bilik, çevik düşüncə, innovativ yanaşma və daim öyrənmək bacarığıdır. Süni intellekt, kibertəhlükəsizlik, proqramlaşdırma, biotexnologiya, yaşıl enerji, rəqəmsal marketinq və innovasiya yaxın onilliklərdə inkişafın əsas istiqamətlərini müəyyən edəcək sahələrdir. Azərbaycan gəncliyi də bu dəyişikliklərə hazır olmalı, rəqabətədavamlı bilik və bacarıqlara yiyələnməlidir. Startap ekosisteminin inkişafı, innovasiya mərkəzlərinin və texnoparkların fəaliyyətinin genişlənməsi göstərir ki, uğurun əsasını hər zaman böyük maliyyə imkanları deyil, yaradıcı ideya, bilik və təşəbbüskarlıq təşkil edir.
Güclü dövlətin və sivil cəmiyyətin təməlində güclü gənclik dayanır. Sağlam ailə dəyərlərinə malik, keyfiyyətli təhsil alan, milli-mənəvi dəyərlərə sadiq və müasir biliklərə yiyələnən gənclər ölkənin ən böyük strateji resursudur. Bu gün Azərbaycan gəncliyi böyük imkanlarla yanaşı, yeni çağırışlarla da üz-üzədir. Texnologiyaların sürətlə inkişaf etdiyi bir dövrdə insanların ünsiyyət forması da dəyişib. Sosial şəbəkələr gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilsə də, canlı ünsiyyətin, sağlam ictimai dialoqun və milli-mənəvi dəyərlərin qorunması öz aktuallığını saxlayır. Rəqəmsal dünyanın imkanlarından səmərəli istifadə etməklə yanaşı, milli kimliyin, vətəndaş məsuliyyətinin və sosial həmrəyliyin qorunması da gənclərin əsas vəzifələrindən biri olmalıdır.
Azərbaycanın gələcəyi yalnız iqtisadi göstəricilər və texnoloji inkişafla müəyyən olunmur. Ölkənin sabahı bu gün formalaşan gənclərin dünyagörüşündən, biliyindən, vətənpərvərlik ruhundan, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığından və vətəndaş məsuliyyətindən birbaşa asılıdır.
Güclü media, fəal gənclər və dayanıqlı sivil cəmiyyət
Obyektiv, operativ və məsuliyyətli jurnalistika dezinformasiyaya qarşı mübarizənin ən təsirli vasitələrindən biridir. İnformasiya bolluğu şəraitində peşəkar medianın əsas üstünlüyü də məhz etibarlı və yoxlanılmış məlumat təqdim etməsindədir.
Bu prosesdə gənclərin üzərinə də mühüm vəzifələr düşür. Milli dəyərlərə sadiq, müasir dünyagörüşünə malik, rəqəmsal savadlı və tənqidi düşünmə bacarığı formalaşmış gənclər informasiya manipulyasiyalarına qarşı cəmiyyətin ən etibarlı dayaqlarından biridir. Onların media, elm, təhsil, könüllülük hərəkatı, vətəndaş cəmiyyəti institutları və ictimai təşəbbüslərdə fəal iştirakı cəmiyyətin inkişafına yeni dinamizm qazandırır.
Müasir Azərbaycan cəmiyyətində dövlət, media, vətəndaş cəmiyyəti institutları və gənclər arasında formalaşan əməkdaşlıq modeli formalaşır. Azərbaycan reallığında gənclər artıq təkcə gələcəyin deyil, bu günün də fəal iştirakçılarıdır. Bu baxımdan ailə, media, təhsil və vətəndaş cəmiyyəti institutlarının birgə fəaliyyəti milli maraqlara söykənən, yüksək mənəvi dəyərlərə malik, informasiya manipulyasiyalarına qarşı dayanıqlı cəmiyyətin formalaşmasının əsas şərtidir.
