Suriya və İsraildən olan nümayəndə heyətləri ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə İordaniyada danışıqlar aparıblar. Danışıqlarda Suriyanın xarici işlər naziri Əsəd Həsən əl-Şeybani və kəşfiyyat rəsmiləri iştirak edib. Dəməşq İsrail qüvvələrinin 8 dekabr 2024-cü ilə qədər mövqelərinə qayıtması və 1974-cü il müqaviləsinin həyata keçirilməsi tələbini təkrarlayıb. Ayrı bir mövzu Türkiyə-İsrail münaqişəsinin Suriyaya yayılmasının qarşısını almaq olub.
Təkcə təmas faktı sensasiyalı deyil. Yeni Suriya hakimiyyəti və İsrail bir müddətdir ki, birbaşa və dolayı yolla ünsiyyət kanallarını qoruyub saxlayır və 2026-cı ilin əvvəlində tərəflər təhlükəsizlik məsələləri ilə bağlı ayrıca ünsiyyət mexanizmi yaratmaq barədə razılığa gəliblər. Buna görə də, daha vacib olan Dəməşq və İsrailin yenidən danışması deyil, bu söhbətin xüsusilə zəruri hala gəldiyi andır. İsrailin Əbu Duhur aviabazasına hücumu təhlükəli bir məqama işarə etdi. Türkiyə qüvvələrinin mümkün yerləşdirilməsi ilə əlaqəli olan obyektin uçuş-enmə zolağına və infrastrukturuna səkkiz zərbə endirildi. Ankara hücumu qətiyyətlə pisləyərək, onu Suriyanın ərazi bütövlüyünə təhdid adlandırdı, ABŞ-ın xüsusi elçisi Tom Barrak isə bunu lazımsız eskalasiya kimi xarakterizə etdi. Əş-Şeybani həmçinin bu cür hərəkətlərin inandırıcı təhlükəsizlik əsaslandırmasının olmadığını bildirdi, eyni zamanda Dəməşqin diplomatiyaya sadiqliyini vurğuladı. Hadisələrin ardıcıllığı özü də çox şey deyir. Qarşılıqlı xəbərdarlıqlardan birbaşa güc tətbiqinə keçdikdən sonra tərəflər artıq risk götürmədilər və demək olar ki, dərhal danışıqlara qayıtdılar. Məhz buna görə də hazırkı görüş ictimai ritorika ilə iştirakçıların faktiki maraqları arasındakı boşluğu ortaya qoyur. Dəməşq müstəqil şəkildə ordusunu qurmaq və müttəfiqlərini seçmək hüququndan imtina etməyə hazır deyil. İsrailin Suriyada Türkiyə hərbi infrastrukturunun mövcudluğunu qəbul etmək niyyəti yoxdur və bunu özünün fəaliyyət azadlığına potensial təhdid hesab edir. Türkiyə də öz növbəsində yeni Suriyadakı strateji rolundan imtina etmək niyyətində deyil. Lakin hazırda heç bir tərəf bu maraqların toqquşmasını açıq müharibəyə çevirməkdə maraqlı deyil. Bu fikir ayrılıqlarının tez bir zamanda həlli də mümkün deyil. Daha real ssenari tərəflərin ən təhlükəli məsələləri dondurmağa, qeyri-rəsmi qırmızı xətləri müəyyən etməyə və təsadüfi eskalasiyanın qarşısını almaq üçün mexanizmlər yaratmağa çalışmasıdır. Bu mənada İordaniyadakı danışıqlar barışığın başlanğıcı kimi görünmür, əksinə, münaqişəni idarəolunan çərçivəyə qaytarmaq və sərt ictimai ritorikanın faktiki düşmənçiliyə çevrilməsinin qarşısını almaq cəhdidir.
Politoloq və siyasi strateq Yuri Boçarov İsrailin Suriyadakı hərəkətlərini milli təhlükəsizliyin təmin edilməsi üçün strateji əhəmiyyət kəsb edən addımlar kimi izah edib: "İsrail, ümumiyyətlə, Türkiyənin Yaxın Şərqdəki bir çox məsələdəki mövqeyini bəyənmir və bu gün Təl-Əvivlə Ankara arasında Fələstin məsələsi, Suriya, Livan və İranla bağlı mövqeləri ilə bağlı böyük qarşıdurmadan danışa bilərik. Suriya məsələsində isə Suriya Ərəb Respublikasında Türkiyənin təsirinin güclənməsi İsrail üçün böyük risk yaradır. Fakt budur ki, Suriya hələ də de-yure İsrail ilə müharibə vəziyyətindədir. Biz rəsmi olaraq müharibə vəziyyətində deyilik, amma sülh müqaviləmiz yoxdur və buna görə də Türkiyənin Suriya rəhbərliyinə təsirinin artması İsrail üçün son dərəcə narahatedicidir". Ekspert qeyd edir ki, İsrail Türkiyənin Suriyadakı siyasi təsirinə icazə verir, lakin Suriyanın şimalında və mərkəzindəki Türkiyə bazalarının sayını artırmaqla Suriya Ərəb Respublikasında Türkiyənin hərbi varlığının güclənməsini görməməyi çox istərdi: "İsrail Müdafiə Qüvvələrinin Suriyadakı hərbi obyektlərə hücum etməsinin səbəbi də məhz budur; İsrailin mövqeyi budur - qabaqlayıcı tədbir. İsrail Türkiyənin Suriya obyektlərindən birində hərbi baza açmağı planlaşdırdığı barədə məlumat alıb. Obyekt hazırda boşdur; bombalanma uçuş-enmə zolağı və bir neçə anqarı məhv edib. Beləliklə, İsrail türk qoşunlarının bu obyekti fiziki olaraq əldə edə bilməməsini təmin edib. İsrail üçün öz təhlükəsizliyi ən vacib prioritetdir. Suriya obyektinə endirilən zərbələr İsrailin siyasətini nümayiş etdirdi: biz Türkiyənin Suriyadakı hərbi mövcudluğuna qarşıyıq, çünki bu, bizim təhlükəsizliyimizi təhdid edir. Bu, Knesset seçki kampaniyası ilə əlaqəli deyil, lakin İsrail hökumətinin əsas siyasətini izləyir: o, Livan, Qəzza zolağı və İrandakı problemlərlə yanaşı, Türkiyənin Suriyadakı potensial güclənməsini milli təhlükəsizlik gündəliyinin bir hissəsi kimi görür”.
Tahir TAĞIYEV
