ABŞ Maliyyə naziri Skott Bessent İranı iqtisadi cəhətdən daha da təcrid etmək məqsədilə ölkələrlə Tehran arasında maliyyə əlaqələrinin kəsilməsini tələb edib. O, İranla işləməyə davam edən ölkələrin ABŞ-ın dollar əsaslı maliyyə sistemindən kənarlaşdırılmaq riski ilə üzləşəcəyini bildirib.
Vaşinqton bununla İranın gəlir mənbələrini və beynəlxalq maliyyə kanallarını bağlamağa, eyni zamanda İranla əməkdaşlıq edən üçüncü ölkələrə də təzyiq göstərməyə çalışır. Bu siyasət ABŞ-ın İrana qarşı “maksimum təzyiq” strategiyasının daha sərt mərhələyə keçdiyini göstərir.
ABŞ-ın İranla əlaqələrə görə ölkələri dollar sistemindən kənarlaşdırmaq hədəsi fonunda, Trampın bu siyasəti ölkələri BRİKS və Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı kimi dedollarizasiya yönümlü platformalara daha sürətlə yaxınlaşdıra bilərmi?
Züriyə Qarayeva: "Dollar təzyiqi İranı təcrid edə bilər, amma dedollarizasiyanı da sürətləndirə bilər"
Politoloq Züriyə Qarayeva “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, Tramp administrasiyasının İranla maliyyə əlaqələrini davam etdirən ölkələri dollar sistemindən kənarlaşdırmaq hədəsi qısamüddətli perspektivdə ciddi çəkindirici təsir göstərə bilər. Onun sözlərinə görə, beynəlxalq ticarətin, borclanmanın və bank əməliyyatlarının böyük hissəsinin hələ də ABŞ dolları ilə həyata keçirilməsi Vaşinqtona mühüm maliyyə təsir imkanları verir.
Politoloq hesab edir ki, ABŞ-ın maliyyə sistemindən istifadə imkanlarını məhdudlaşdırmaqla bağlı təhdidlər, xüsusilə İranla iqtisadi əlaqələri olan banklar, şirkətlər və dövlətlər üçün əlavə risklər yaradır. Çünki dollar sistemindən kənarlaşdırılmaq beynəlxalq ödənişlərin həyata keçirilməsini çətinləşdirə, maliyyə əməliyyatlarının xərclərini artıra və şirkətlərin Qərb maliyyə institutları ilə əlaqələrinə mənfi təsir göstərə bilər. Bu baxımdan, Vaşinqtonun belə alətlərdən istifadə etməsi İranla əməkdaşlıq edən tərəflərin daha ehtiyatlı davranmasına səbəb ola bilər.
Lakin Züriyə Qarayeva vurğulayıb ki, ABŞ-ın dollardan siyasi təzyiq vasitəsi kimi daha sərt və geniş şəkildə istifadə etməsi uzunmüddətli perspektivdə əks nəticələr də doğura bilər. Xüsusilə Çin, Rusiya və İran kimi ölkələr milli valyutalarla hesablaşmaları genişləndirmək, alternativ ödəniş mexanizmləri yaratmaq və ABŞ maliyyə institutlarından asılılığı azaltmaq istiqamətində daha fəal addımlar ata bilərlər.
Onun fikrincə, söhbət dolların qısa müddətdə beynəlxalq maliyyə sistemindəki üstün mövqeyini itirməsindən getmir. Dolların böyük ehtiyat valyutası olması, beynəlxalq ticarətdə geniş istifadə edilməsi və ABŞ maliyyə bazarlarının dərinliyi onun mövqeyinin birdən-birə dəyişməsinə imkan vermir. Lakin ölkələr riskləri azaltmaq məqsədilə ehtiyatlarını şaxələndirə, Çin yuanı və milli valyutalarla ticarətin həcmini artıra və alternativ maliyyə kanallarından istifadəni genişləndirə bilərlər.
Politoloq qeyd edib ki, bu proses BRİKS və Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının dedollarizasiya istiqamətində əhəmiyyətini də artıra bilər. ABŞ-la ciddi siyasi problemi olmayan bəzi dövlətlər belə, maliyyə sanksiyalarından qorunmaq və xarici ödəniş sistemlərində manevr imkanlarını genişləndirmək üçün bu platformalarla iqtisadi əlaqələrini gücləndirməyə maraq göstərə bilərlər.
Beləliklə, Vaşinqtonun İrana qarşı maliyyə təzyiqi qısamüddətli perspektivdə ABŞ-a ciddi üstünlük verə və Tehranın beynəlxalq maliyyə imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Lakin bu siyasətin davamlı şəkildə sərtləşdirilməsi dünya iqtisadiyyatında alternativ maliyyə mexanizmlərinin formalaşmasını da sürətləndirə bilər. Nəticədə dolların qlobal dominantlığı yaxın perspektivdə aradan qalxmasa da, ABŞ-dan daha az asılı olan paralel maliyyə və ticarət sistemlərinin genişlənməsi üçün əlavə stimul yarana bilər.
Başqa sözlə, İranı maliyyə baxımından təcrid etməyə yönəlmiş siyasət Vaşinqtona operativ üstünlük qazandırsa da, uzunmüddətli perspektivdə dünya iqtisadiyyatında maliyyə bloklaşmasını və dedollarizasiya meyllərini gücləndirmək riski daşıyır.
Dəniz NƏSİRLİ
