Murad Sadəddinov: "Bakı ilə Tehran arasında birbaşa ticarət əlaqələri ABŞ-ın sanksiya siyasətinin əsas hədəflərindən biri deyil."
ABŞ-ın İranla iqtisadi əlaqələr saxlayan ölkələrə qarşı son xəbərdarlığı Vaşinqtonun Tehrana qarşı təzyiq siyasətində yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. ABŞ artıq yalnız İran şirkətlərini və şəxslərini deyil, İranla maliyyə və ticarət əlaqələrini davam etdirən üçüncü ölkələri də təzyiq altında saxlamaq niyyətindədir.
ABŞ maliyyə naziri Skott Bessent avqustun 24-də ölkələri İranla maliyyə əlaqələrini kəsməyə çağırıb və əks halda ikinci dərəcəli sanksiyalarla üzləşə biləcəkləri barədə xəbərdarlıq edib.
Burada əsas alət dollar sistemi və ABŞ maliyyə infrastrukturu üzərində Vaşinqtonun nəzarətidir. ABŞ İranla işləyən xarici bankı və ya şirkəti birbaşa ABŞ bazarına çıxışdan, dollar əməliyyatlarından və beynəlxalq maliyyə sisteminin mühüm kanallarından məhrum etməklə cəzalandıra bilər. Buna görə söhbət sadəcə "ABŞ-ın hədəsi"ndən getmir. Bir çox ölkə üçün bu, real iqtisadi seçim qarşısında qalmaq deməkdir: İranla ticarəti davam etdirmək, yoxsa ABŞ maliyyə sisteminə çıxışı qorumaq.
Lakin Vaşinqtonun qarşısında ciddi problem də var. İranla iqtisadi əlaqələri tamamilə dayandırmaq tələbini bütün ölkələrə tətbiq etmək xüsusilə Çin kimi böyük iqtisadi güclərlə qarşıdurma yarada bilər. Çin İranın əsas neft alıcısı və ən mühüm ticarət tərəfdaşlarından biridir. Pekin artıq ABŞ-ın bu təhdidlərinə etiraz edib və İranla qanuni iqtisadi əməkdaşlığını qoruyacağını bildirib.
Türkiyə, Çin və Hindistan kimi ölkələrin İranla müxtəlif səviyyələrdə iqtisadi əlaqələri var. Bu ölkələrin hamısının eyni vaxtda İran bazarından çıxması real görünmür. Ona görə ABŞ-ın strategiyası daha çox İranın maliyyə sisteminə çıxışını bahalaşdırmaq, bankları və şirkətləri risk qarşısında qoymaq və İranla işləməyin iqtisadi xərcini artırmaqdır. Reuters-in təhlilinə görə, Vaşinqton xüsusilə dollar əsaslı maliyyə sisteminə çıxışı məhdudlaşdırmaqla İranın tərəfdaşlarına təzyiq göstərə bilər.
Bəzi ölkələrin ABŞ-a açıq şəkildə etiraz etməsi də təsadüfi deyil. Çünki məsələ yalnız İranla münasibətlərdən ibarət deyil. Əgər ABŞ hər hansı ölkəyə "İranla ticarət etmə, əks halda səni də cəzalandıraram" deyirsə, həmin ölkələr bunu öz xarici və iqtisadi siyasətlərinə müdaxilə kimi qiymətləndirə bilərlər. Bu səbəbdən Çin kimi böyük dövlətlərin reaksiyası əslində İranı müdafiə etməkdən daha çox ABŞ-ın birtərəfli sanksiya siyasətinə etiraz xarakteri daşıyır.
Digər mühüm məsələ odur ki, İran artıq uzun illərdir sanksiyalara uyğunlaşmağa çalışan alternativ mexanizmlər yaradıb. Neftin müxtəlif vasitəçilər üzərindən satılması, milli valyutalardan istifadə, barter, qeyri-bank maliyyə kanalları və mürəkkəb şirkət şəbəkələri Tehrana ABŞ təzyiqini müəyyən qədər azaltmağa imkan verir.
Buna görə ABŞ-ın yeni kampaniyası İranın iqtisadiyyatını dərhal çökdürməyə bilər. Əsas təsir İranın ticarət əməliyyatlarının xərcinin artması, bank və logistika risklərinin yüksəlməsi və xarici şirkətlərin İranla işləməkdən çəkinməsi olacaq.
Amma burada daha böyük geosiyasi nəticə də ortaya çıxır. ABŞ İranı iqtisadi cəhətdən təcrid etməyə çalışdıqca dünya iqtisadiyyatında alternativ maliyyə və ticarət sistemlərinin formalaşması sürətlənə bilər. Çin, Rusiya və İran arasında milli valyutalarla hesablaşmaların genişlənməsi, dollar sistemindən kənar ödəniş mexanizmlərinin inkişafı və yeni logistika marşrutlarının yaradılması uzunmüddətli perspektivdə ABŞ-ın sanksiya imkanlarını müəyyən qədər zəiflədə bilər.
Yəni Vaşinqtonun İranı sıxışdırmaq üçün istifadə etdiyi ən güclü silah eyni zamanda ABŞ-ın qlobal maliyyə sistemindəki dominantlığını digər dövlətlər üçün risk mənbəyinə çevirə bilər. Ölkələr düşünə bilər ki, bu gün İranla bağlı tətbiq olunan qaydalar sabah başqa dövlətlərə də tətbiq edilə bilər. Bu isə onları alternativ ödəniş sistemləri və ticarət kanalları yaratmağa sövq edir.
Azərbaycan baxımından isə məsələ xüsusilə həssasdır. Azərbaycan İranla qonşudur və iki ölkə arasında ticarət, enerji, nəqliyyat və sərhəd əlaqələri mövcuddur. Eyni zamanda Azərbaycan ABŞ və Qərblə də geniş iqtisadi və siyasi münasibətlərə malikdir. Buna görə Bakı üçün əsas məsələ İranla legitim iqtisadi əlaqələri qoruyarkən ABŞ sanksiyalarının təsir dairəsinə düşməmək və xüsusilə bank-maliyyə sektorunda ikinci dərəcəli sanksiya risklərini minimuma endirməkdir.
Nəticədə ABŞ-ın son xəbərdarlığı sadəcə İranı hədəf alan yeni sanksiya paketi deyil. Bu, Vaşinqtonun İranın xarici iqtisadi əlaqələrini də hədəfə alan daha geniş strategiyasıdır. Lakin Çin və digər dövlətlərin açıq müqaviməti göstərir ki, ABŞ-ın İranı tam iqtisadi təcrid etmək planının qarşısında ciddi geosiyasi maneələr var. Əsas mübarizə bundan sonra yalnız ABŞ və İran arasında deyil, ABŞ-ın qlobal maliyyə sisteminin təsir gücü ilə həmin sistemdən kənarda alternativ iqtisadi əlaqələr qurmaq istəyən dövlətlər arasında da gedəcək.
Azərbaycan bu vəziyyətdə nə edəcək və nə etməlidir?
ABŞ İranla maliyyə, hərbi və ticarət əlaqələri saxlayan bütün ölkələri açıq şəkildə hədələyərkən, bəzi dövlətlər buna sərt "yox" cavabı verir. Bəs Azərbaycan bu gərginlikdə milli maraqlarını qorumaq üçün hansı balanslı siyasəti seçməlidir?
Politoloq Murad Sadəddinov məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, ABŞ-ın İrana qarşı tətbiq etdiyi maliyyə-iqtisadi sanksiyaların əsas istiqamətlərindən biri Tehranın böyük həcmdə gəlir əldə etdiyi ölkələr və ticarət kanallarıdır.
Onun sözlərinə görə, İranın xarici ticarətində əsas tərəfdaşlar arasında Çin, Hindistan, Türkiyə, Pakistan və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri xüsusi yer tutur. İranın xarici ticarət əməliyyatlarının mühüm hissəsi, xüsusilə maliyyə transaksiyaları, BƏƏ üzərindən həyata keçirilir.
"Burada ilk olaraq ABŞ-ın təzyiqinə tuş gələcək istiqamətlərdən biri Birləşmiş Ərəb Əmirlikləridir. Çünki ABŞ-ın təzyiqi nəticəsində BƏƏ hər hansı maliyyə əməliyyatlarını əvvəlki kimi həyata keçirməyə bilər. İkinci əsas istiqamət isə Hindistandır. Ona görə ki, İrana əsas gəlir gətirən neftin əsas alıcılarından biri Hindistandır", – deyə politoloq qeyd edib.
M.Sadəddinovun fikrincə, ABŞ-ın tətbiq etdiyi yeni sanksiya siyasətinin əsas məqsədlərindən biri məhz bu iki ölkənin İranla ticarət və maliyyə əlaqələrini məhdudlaşdırmaqdır.
Politoloq hesab edir ki, müəyyən hallarda Pakistan və Türkiyəyə də təzyiqlərin göstərilməsi mümkündür. Lakin onun fikrincə, bunun ABŞ ilə həmin ölkələr arasında ciddi siyasi qarşıdurmaya gətirib çıxaracağı ehtimalı yüksək deyil.
Azərbaycanın İrana münasibətinə toxunan politoloq bildirib ki, Bakı ilə Tehran arasında birbaşa ticarət əlaqələri ABŞ-ın sanksiya siyasətinin əsas hədəflərindən biri deyil.
"Azərbaycanın İranla əsas məsələsi birbaşa ticarət deyil. Burada söhbət daha çox Azərbaycan vasitəsilə Şimal-Cənub dəhlizi çərçivəsində Rusiyaya və Rusiyadan digər ölkələrə daşınan yüklərdən gedir. Ola bilsin ki, ABŞ məhz bu marşrut üzrə müəyyən nəzarət və məhdudlaşdırıcı mexanizmlər tətbiq etsin", – deyə M.Sadəddinov vurğulayıb.
Onun sözlərinə görə, Ermənistanın da İranla müəyyən ticarət əlaqələri mövcuddur və ABŞ bu məsələdə həm Azərbaycanı, həm də Ermənistanı müəyyən güzəştlərlə yanaşı, öz siyasətinə uyğun davranmağa sövq edə bilər.
"İstənilən halda, ABŞ həm Ermənistan-Azərbaycan prosesini, həm də TRIPP layihəsini dəstəkləyir. Buna görə də hesab edirəm ki, bu məsələdə ölkələrimizə müəyyən güzəştlər edilə bilər. Lakin Rusiyaya gedən və Rusiya vasitəsilə digər ölkələrə çatdırılan mallarla bağlı Şimal-Cənub dəhlizi üzrə müəyyən məhdudlaşdırıcı metodların tətbiqi mümkündür", – politoloq bildirib.
M.Sadəddinov qeyd edib ki, Azərbaycan son illərdə ABŞ ilə münasibətlərini yüksək səviyyəyə çatdırıb və bu, Bakının xarici siyasət kursunu həyata keçirməsi baxımından mühüm amildir.
"Azərbaycanın ABŞ ilə münasibətləri kifayət qədər yüksək səviyyədədir. Hesab edirəm ki, bu münasibətlər ölkəmizə öz siyasətini həyata keçirmək, Cənubi Qafqazda və qarşıya qoyduğu digər məqsədlərə çatmaq üçün imkan verir. Eyni zamanda, İranla münasibətlərimizi də qorumaq şərtilə, Azərbaycan Cənubi Qafqazda öz siyasətini davam etdirə bilər”, – deyə politoloq fikrini yekunlaşdırıb.
Dəniz NƏSİRLİ
