Moskvanın Simonyana reaksiyasında məsələ sığınacaqdan daha çox nüfuz məsələsidir
Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Mariya Zaxarovanın Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Alen Simonyanın Rusiyada mümkün səfərbərlikdən yayınmaq istəyən Rusiya vətəndaşlarının Ermənistanda qəbul edilə biləcəyi barədə açıqlamasını "təxribat" adlandırması ilk baxışda adi diplomatik narazılıq kimi görünə bilər. Lakin məsələyə daha geniş prizmadan yanaşdıqda, Moskvanın reaksiyasının konkret bir bəyanatdan daha böyük siyasi məna daşıdığı görünür.
Əslində burada əsas məsələ Rusiyadan Ermənistana gedə biləcək şəxslərin taleyi deyil. Əsas məsələ Ermənistanın özünü Rusiyanın təsir dairəsindən nə dərəcədə uzaqlaşdırdığı və Moskvanın İrəvan üzərində əvvəlki siyasi təsir imkanlarını nə qədər qoruyub saxladığıdır.
Sırf hüquqi baxımdan yanaşdıqda, Ermənistanın başqa ölkə vətəndaşlarını öz ərazisində qəbul etməsi, onlara sığınacaq və ya müvəqqəti yaşayış imkanı yaratması dövlətin suveren hüquqlarından biridir. Əgər Ermənistanla Rusiya arasında konkret şəxslərin, məsələn, hərbi xidmətdən və ya səfərbərlikdən yayınan Rusiya vətəndaşlarının məcburi şəkildə Rusiyaya qaytarılmasını nəzərdə tutan xüsusi hüquqi öhdəlik mövcud deyilsə, Moskvanın belə bir qərara etirazının hüquqi tərəfini əsaslandırmaq çətindir.
Burada ekstradisiya məsələsini də fərqləndirmək lazımdır. Əgər söhbət ağır cinayət törətmiş, beynəlxalq axtarışda olan və ya konkret hüquqi əsaslarla təhvil verilməsi tələb olunan şəxslərdən getsəydi, Rusiya öz mövqeyini hüquqi mexanizmlərlə əsaslandıra bilərdi. Lakin sadəcə mümkün səfərbərlikdən yayınmaq istədiyi üçün bir şəxsin başqa ölkəyə getməsi tamam fərqli məsələdir.
Deməli, Moskvanın reaksiyasının əsas motivini hüquqi müstəvidə deyil, siyasi müstəvidə axtarmaq daha məntiqlidir.
Rusiya Ermənistanı uzun illər ərzində özünün ən yaxın müttəfiqlərindən biri hesab edib. Ermənistanın KTMT-də iştirakı, Rusiya ilə hərbi əməkdaşlığı, iqtisadi və enerji əlaqələri Moskvanın İrəvanla münasibətlərində mühüm dayaqlar yaradıb. Buna görə də Ermənistan rəsmisinin Rusiyadan narazı şəxslərin ölkəyə qəbul edilə biləcəyini açıq şəkildə söyləməsi Moskva tərəfindən sıradan humanitar və ya miqrasiya siyasəti kimi qəbul edilmir.
Bu bəyanatın Rusiyada yaratdığı əsas narahatlıq onun yaratdığı siyasi simvoldur. Çünki Ermənistan faktiki olaraq Rusiya vətəndaşlarına " Rusiyadakı vəziyyətdən narahatsınızsa, biz sizi qəbul etməyə hazırıq" mesajı verir. Moskva bunu öz daxili siyasətinə münasibətdə açıq siyasi mövqe kimi qiymətləndirə bilər. Xüsusilə də söhbət Ukrayna müharibəsi və mümkün yeni səfərbərlikdən gedirsə, məsələ daha həssas xarakter alır. Rusiya hakimiyyəti səfərbərliklə bağlı müxtəlif fərziyyələri dəfələrlə təkzib edib. Bu fonda Ermənistanın yüksək vəzifəli nümayəndəsinin səfərbərlikdən yayınmaq istəyən Rusiya vətəndaşlarına qapıların açıq olduğunu deməsi Kremlin yaratmağa çalışdığı siyasi təsəvvürlə ziddiyyət təşkil edir.
Lakin Moskvanın narahatlığının daha dərin səbəbi də var. Son illərdə Ermənistan-Rusiya münasibətlərində ciddi siyasi soyuma müşahidə olunur. İrəvan Qərblə münasibətlərini genişləndirir, ABŞ və Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlığını artırır, KTMT ilə bağlı əvvəlki mövqeyindən uzaqlaşır və Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı roluna daha tənqidi yanaşır.
Belə bir şəraitdə Simonyanın açıqlaması Moskva üçün ayrıca hadisə yox, daha böyük prosesin növbəti elementi kimi görünür. Başqa sözlə, Rusiya həmin bəyanata "bir bəyanat" kimi deyil, Ermənistanın strateji istiqamətinin dəyişməsinin daha bir göstəricisi kimi baxır.
Zaxarovanın "Qərbə və Kiyev rejiminə xidmət etmək" ifadəsi də bunu göstərir. Moskva artıq Ermənistanın Rusiyadan uzaqlaşmasını yalnız ikitərəfli münasibətlər çərçivəsində deyil, daha geniş Rusiya-Qərb qarşıdurmasının bir hissəsi kimi təqdim edir. Bu isə məsələnin geosiyasi xarakterini daha da gücləndirir.
Burada maraqlı paradoks yaranır. Ermənistan bir tərəfdən Rusiya ilə münasibətləri tamamilə qoparmaq istəmədiyini bildirir, digər tərəfdən isə öz təhlükəsizlik və xarici siyasət modelini diversifikasiya etməyə çalışır. Moskva isə bu diversifikasiyanı sadəcə Ermənistanın xarici siyasət seçimi kimi deyil, Rusiyanın regiondakı mövqeyinə meydan oxuma kimi qəbul edir.
Bu səbəbdən Rusiya üçün problem Simonyanın konkret olaraq neçə nəfəri Ermənistana qəbul etməsi deyil. Problem bu qərarın yaratdığı siyasi presedentdir. Əgər Ermənistan Rusiyadan gələn və Rusiyanın müəyyən siyasətindən narazı olan insanları qəbul etməyi açıq şəkildə siyasi xəttə çevirirsə, bu, İrəvanın Moskva ilə münasibətlərdə psixoloji və siyasi sərhədləri dəyişdirdiyini göstərir.
Digər tərəfdən, Ermənistanın da bu məsələdə öz hesablamaları ola bilər. İrəvan Rusiyadan gələn insanların qəbul edilməsini yalnız humanitar addım kimi deyil, özünün Qərbə inteqrasiya edən, daha açıq və alternativ imkanlar təqdim edən dövlət imicinin formalaşdırılması vasitəsi kimi də görə bilər. Bu baxımdan həmin bəyanat Ermənistanın yeni xarici siyasət identikliyinin nümayişinə çevrilə bilər.
Məsələnin Azərbaycan üçün də müəyyən regional nəticələri var. Ermənistanın Rusiya ilə münasibətlərinin zəifləməsi Cənubi Qafqazdakı geosiyasi balansı dəyişir. Əgər İrəvan Moskva ilə məsafəni artırdıqca Qərb və digər tərəfdaşlarla əlaqələrini gücləndirirsə, Ermənistanın təhlükəsizlik və müdafiə siyasətində də dəyişikliklər baş verə bilər. Bu isə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinə təsirsiz ötüşməyəcək.
Bununla belə, Moskvanın reaksiyasını yalnız "Ermənistanın suverenliyinə müdaxilə" kimi təqdim etmək də məsələnin bütün tərəflərini izah etmir. Rusiya özünün milli təhlükəsizlik maraqlarını və regional təsir imkanlarını qorumağa çalışır. Ermənistan isə öz növbəsində xarici siyasətində daha çox manevr imkanları əldə etmək istəyir. Burada iki suveren dövlətin maraqları toqquşur və diplomatik ritorika həmin rəqabətin görünən hissəsinə çevrilir.
Əslində bu hadisə Rusiya-Ermənistan münasibətlərində daha fundamental sualı gündəmə gətirir: Ermənistan Rusiyanın müttəfiqidir, yoxsa yalnız Rusiya ilə əməkdaşlıq edən, lakin xarici siyasət seçimlərini müstəqil şəkildə müəyyənləşdirən suveren dövlətdir?
İrəvanın son addımları ikinci yanaşmaya doğru getdiyini göstərir. Moskvanın sərt reaksiyası isə birinci modelin siyasi olaraq tamamilə aradan qalxmasını qəbul etmək istəmədiyini nümayiş etdirir.
Ona görə də Simonyanın açıqlamasının ətrafında yaranan mübahisəni yalnız "Rusiya vətəndaşlarına sığınacaq veriləcəkmi" sualına bağlamaq düzgün olmaz. Əsas məsələ Ermənistanın xarici siyasətində baş verən transformasiyadır. Moskva üçün Simonyanın bəyanatı həmin transformasiyanın daha bir siqnalıdır. İrəvan üçün isə bu cür bəyanatlar öz suveren qərarlarını müstəqil qəbul etdiyini nümayiş etdirmək vasitəsinə çevrilir.
Nəticədə, ortada hüquqi mübahisədən daha çox siyasi nüfuz mübarizəsi dayanır. Rusiya Ermənistanın öz qərarlarını müstəqil qəbul etməsinə formal olaraq etiraz etməsə də, həmin qərarlar Rusiyanın regional və daxili siyasi maraqlarına toxunduğu məqamda sərt reaksiya verir. Ermənistan isə getdikcə daha çox göstərmək istəyir ki, onun xarici siyasətində son söz artıq yalnız Moskvanın maraqları ilə müəyyənləşmir.
Bu baxımdan Simonyanın açıqlamasının yaratdığı diplomatik qalmaqal əslində Rusiya-Ermənistan münasibətlərinin gələcəyi barədə daha böyük mənzərənin kiçik, lakin kifayət qədər aydın göstəricisidir.
Akif NƏSİRLİ
