Hər bir xalqın milli varlığını və tarixi yaddaşını yaşadan fundamental sütun onun şifahi xalq ədəbiyyatı və folklordur. Azərbaycan folklorşünaslıq məktəbində milli ruhun, ozan-aşıq ənənəsinin və etnik-mədəni yaddaşın elmi müstəvidə bərpası və təbliğində professor Məhərrəm Qasımlının müstəsna xidmətləri vardır. M.Qasımlının istər akademik-elmi fəaliyyətində, istərsə də poetik irsində milli ruh təkcə mövzu göstəricisi deyil, həm də tədqiqat və yaradıcılıq metodologiyasının əsasını təşkil edir.
Məhərrəm Qasımlının elmi fəaliyyətinin mərkəzində aşıq sənəti və ozan-aşıq təfəkkürünün öyrənilməsi dayanır. Müəllif "Ozan-aşıq sənəti" kimi monumental tədqiqatlarında aşıq yaradıcılığını sadəcə musiqi və poeziya sintezi kimi deyil, birbaşa türk millətinin dünyaqavrayış modeli kimi təqdim edir. Alimin elmi konsepsiyasında milli ruhun təzahür etdiyi əsas məqamlar bunlardır:
Etnik-mədəni yaddaşın bərpası: Qasımlı aşıq şeirinin formal göstəricilərini təhlil etməklə kifayətlənmir; qoşma, təcnis, geraylı kimi janrların arxasında dayanan qədim mifoloji və ritual yaddaşı üzə çıxarır. Türkçülük və vətənçilik ideyaları: Müəllif dastan yaradıcılığını və aşıq sənətini Azərbaycan dövlətçilik və milli kimlik şüurunun saxlayıcısı kimi qiymətləndirir. Milli dilin saflığı: Alim tədqiqatlarında folklorun Azərbaycan türkçəsinin leksik və semantik zənginliyini qoruyub saxlayan əsas mənbə olduğunu elmi faktlarla sübut edir.
Məhərrəm Qasımlı elmi fəaliyyəti ilə yanaşı, Orxan Paşa təxəllüsü ilə qələmə aldığı bədii əsərləri ilə də milli poeziyamızı zənginləşdirmişdir. Onun şeirlərindəki milli ruh folklordan gələn təbiiliklə müasir milli-azadlıq ruhunun sintezindən yaranır. Digər tərəfdən M. Qasımlının poetik yaradıcılığında milli ruhun əsas xüsusiyyətlərinin mərkəzində saz, söz müqəddəsliyi durur. Şeirlərində saz ruhun, mənəviyyatın və ilahi sevgini ifadə edən əsas vasitədir. Yurd və Vətən həsrəti, xüsusilə Qərbi Azərbaycan, Qarabağ və qədim türk torpaqlarına olan bağlılıq onun poeziyasında milli dirçəliş ideyası ilə qovuşur.
Nəticə olaraq qeyd edə ki, folklorşünas alim, professor Məhərrəm Qasımlının yaradıcılığı Azərbaycan milli ideologiyasının və elmi təfəkkürünün inkişafında mühüm mərhələdir. Onun elmi əsərləri folklorumuzu qorumaqla yanaşı, gənc nəslə milli kimlik şüurunun aşılanmasında mühüm rola malikdir. M.Qasımlı yaradıcılığındakı milli ruh xalqın keçmişi ilə gələcəyi arasında mənəvi körpü rolunu oynayır.
Rizvan Qarabağlı
Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru
