Dünya sürətlə özünün yeni nizamının yaranma dövrünə daxil olur. Köhnə düzən iflic olub. Yeninin nə vaxt və hansı formanı alacağı bilinmir. Bəzi dünya gücləri köhnə ikiqütblü dünyanın həsrətini çəkir. Bəziləri təkqütblü dünyada hegemonluq eşqindədir. Bəziləri çoxqütblü dünyanı üstün sayır. Təbii ki, dünya xaosunu gözləyənlər də var. Elə bu kontekstdə mövcud beynəlxalq münasibətlər sistemi sürətli və fundamental dəyişikliklər dövrünü yaşayır.
Hazırda müşahidə edilən odur ki, dünyada yeni güc mərkəzlərinin formalaşması, çoxqütblülük meyllərinin güclənməsi, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin yeni istiqamətlər üzrə qurulması dövlətlərin xarici siyasətində çevik və praqmatik yanaşmanı zəruri edir. Belə bir mürəkkəb geosiyasi şəraitdə Azərbaycan öz milli maraqlarını qətiyyətlə qoruyan, müxtəlif güc mərkəzləri ilə qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq quran və beynəlxalq gündəliyin formalaşmasına töhfə verən fəal dövlət kimi çıxış edir. Bu siyasətin əsasında ölkə lideri İlham Əliyevin siyasi iradəsi, uzaqgörənliyi və strateji baxışı durur. Məhz onun müstəqil, ardıcıl və prinsipial siyasəti nəticəsində Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa edib. Bu tarixi nailiyyət ölkəmizin beynəlxalq mövqelərini daha da gücləndirməklə yanaşı, Azərbaycanın yeni dünya düzənində daha fəal və nüfuzlu aktor kimi çıxış etməsinə imkan yaradıb.
Dünyada artıq geniş şəkildə qəbul edilir ki, Azərbaycan orta gücə çevrilir və onun xarici siyasətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri çoxvektorlu, balanslaşdırılmış və milli maraqlara söykənən xarakteridir. Azərbaycan dəyişən geosiyasi reallıqlar fonunda müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərini qarşılıqlı hörmət və faydalı əməkdaşlıq prinsipləri əsasında qurur. Bu siyasətin nəticəsidir ki, ölkəmiz eyni vaxtda Avropa, Asiya, Türk və İslam dünyası ilə əlaqələrini ardıcıl şəkildə inkişaf etdirərək beynəlxalq münasibətlər sistemində özünəməxsus mövqeyini möhkəmləndirir. Bu gün Azərbaycan Avropa üçün etibarlı enerji və nəqliyyat tərəfdaşı kimi qəbul olunur. Ölkəmizin Avropanın enerji təhlükəsizliyinə verdiyi töhfə, eləcə də Şərq-Qərb nəqliyyat bağlantılarının inkişafında oynadığı rol Azərbaycanın qitə üçün strateji əhəmiyyətini daha da artırır. Azərbaycan prezidentinin Avropa Siyasi Birliyinin sammitlərində iştirakı da ölkəmizin Avropa siyasi məkanında artan nüfuzunun göstəricisidir. Növbəti sammitin 2028-ci ildə Azərbaycanda keçirilməsi isə, heç şübhəsiz, ölkəmizə göstərilən yüksək etimadın və Azərbaycanın artan beynəlxalq siyasi çəkisinin daha bir ifadəsidir. Lakin Azərbaycanın xarici siyasət coğrafiyası Avropa ilə məhdudlaşmır. Son illərdə Asiya ölkələri ilə münasibətlər də sürətlə inkişaf etməkdədir. Bu kontekstdə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT) ilə əməkdaşlıq xüsusi əhəmiyyət daşıyır. ŞƏT Azərbaycan üçün yalnız siyasi dialoq platforması deyil, eyni zamanda təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, nəqliyyat, energetika, humanitar əlaqələr və digər istiqamətlər üzrə əməkdaşlıq imkanları təqdim edən mühüm beynəlxalq platformadır. Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının özü də son illərdə qlobal siyasi və iqtisadi proseslərdə çəkisi artan qurumlardan birinə çevrilib. Hələ 25 il əvvəl Şanxay şəhərində Qazaxıstan, Çin, Qırğızıstan, Rusiya, Özbəkistan və Tacikistan tərəfindən təsis edilən təşkilat sonrakı mərhələlərdə əhatə dairəsini əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirib. Hindistan və Pakistanın, daha sonra İran və Belarusun təşkilata qoşulması ŞƏT-in Avrasiya məkanındakı geosiyasi və iqtisadi əhəmiyyətini daha da artırıb. Təşkilatın qarşıya qoyduğu məqsədlər də kifayət qədər genişdir. Qarşılıqlı inamın, dostluğun və mehriban qonşuluğun möhkəmləndirilməsi, regional sülh, təhlükəsizlik və sabitliyin təmin edilməsi, eləcə də daha ədalətli beynəlxalq nizamın təşviqi ŞƏT-in əsas prioritetləri sırasında yer alır. Bu baxımdan Azərbaycanın təşkilatla əməkdaşlığı ölkəmizin çoxvektorlu xarici siyasət konsepsiyası ilə tam uzlaşır. Yaxın tarixə nəzər saldıqda, Azərbaycanın ŞƏT ilə münasibətlərinin mərhələli şəkildə inkişaf etdiyini görmək mümkündür. Azərbaycan 2016-cı ildə təşkilatın dialoq tərəfdaşı statusunu əldə edib. Bundan sonra ölkəmizin ŞƏT çərçivəsində siyasi fəallığı və yüksək səviyyəli təmasları daha da intensivləşib. Prezident İlham Əliyevin təşkilatın sammitlərində iştirakı Azərbaycanın ŞƏT-ə və bütövlükdə Asiya istiqamətinə verdiyi siyasi əhəmiyyətin bariz göstəricisidir. Dövlət başçısının 2022-ci ildə Özbəkistanda keçirilən ŞƏT sammitində fəxri qonaq qismində iştirakı, 2024-cü ildə Qazaxıstanda və 2025-ci ildə Çində keçirilən sammitlərdə çıxış etməsi Azərbaycanla təşkilat arasında siyasi dialoqun yüksək səviyyədə olduğunu nümayiş etdirir. Günümüzdə iqtisadi və nəqliyyat əlaqələri isə Azərbaycan-ŞƏT əməkdaşlığının ən perspektivli istiqamətlərindəndir. Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərinin kəsişməsində yerləşən Azərbaycan Avrasiyanın mühüm logistika mərkəzlərindən birinə çevrilir. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu və digər layihələr ölkəmizin tranzit imkanlarını artırır. ŞƏT məkanında yerləşən dövlətlərlə bu sahədə əməkdaşlığın genişləndirilməsi həm Azərbaycanın, həm də region ölkələrinin iqtisadi maraqlarına xidmət edir.
Azərbaycanın xarici siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri də Türk dünyası və İslam dünyası ilə münasibətlərin ardıcıl və məqsədyönlü şəkildə inkişaf etdirilməsidir. Tarixi, milli və mədəni bağlara söykənən bu əlaqələr son illərdə yeni məzmun və siyasi dinamika qazanıb. Azərbaycan Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində həmrəyliyin və qarşılıqlı əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsinə mühüm töhfələr verməklə yanaşı, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı ilə də fəal və konstruktiv əməkdaşlıq həyata keçirir.
Bu mənada qarşıdakı dövrdə Türk Dövlətləri Təşkilatının Zirvə Toplantısının Bakıda keçirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu qərar Azərbaycanın Türk dünyasında artan siyasi nüfuzunun, təşəbbüskarlığının və etibarlı tərəfdaş kimi mövqeyinin növbəti göstəricisidir. Bakı artıq təkcə Azərbaycanın deyil, bütövlükdə Türk dünyasının mühüm siyasi və diplomatik mərkəzlərindən birinə çevrilməkdədir. Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunun və fəallığının coğrafiyası isə Türk dünyası ilə məhdudlaşmır. Ölkəmizin Qoşulmama Hərəkatına 2019–2023-cü illərdə uğurlu sədrliyi, COP29 kimi qlobal əhəmiyyətli tədbirə ev sahibliyi etməsi, Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun Bakıda keçirilməsi, D-8-ə üzv olması Azərbaycanın beynəlxalq təşəbbüslərinin miqyasını aydın şəkildə göstərir.
Azərbaycanın bu fəallığı bir həqiqəti ortaya qoyur: ölkəmiz artıq beynəlxalq prosesləri yalnız izləyən və onlara münasibət bildirən dövlət deyil. Azərbaycan qlobal gündəmin formalaşdığı, mühüm qərarların müzakirə edildiyi və müxtəlif çağırışlara cavab axtarıldığı platformalarda təşəbbüslərlə çıxış edən fəal aktora çevrilib. İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə toplantısının Xankəndidə keçirilməsi də bu baxımdan xüsusi siyasi məna daşıyır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərimizin beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi etməsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpasından sonra regionda yeni əməkdaşlıq reallıqlarının formalaşdığını nümayiş etdirir. Xankəndinin beynəlxalq diplomatik və iqtisadi dialoqun məkanlarından birinə çevrilməsi Azərbaycanın postmünaqişə dövründə qarşıya qoyduğu yeni regional əməkdaşlıq gündəliyinin mühüm elementidir. Azərbaycanın çoxşaxəli xarici siyasətində Qırğızıstanla münasibətlər də xüsusi yer tutur. Azərbaycan-Qırğızıstan əlaqələri son illərdə sürətli inkişaf dinamikası nümayiş etdirərək siyasi dialoqdan strateji tərəfdaşlığa, oradan isə müttəfiqlik münasibətlərinə doğru mühüm mərhələlər keçib. İki ölkə arasında diplomatik münasibətlər 19 yanvar 1993-cü ildə qurulub. Ötən 33 il ərzində Azərbaycan və Qırğızıstan arasında siyasi, iqtisadi, humanitar və mədəni sahələrdə geniş əməkdaşlıq əlaqələri formalaşıb. Bu gün münasibətlərin əsasını qarşılıqlı etimad, dostluq, qardaşlıq və siyasi həmrəylik təşkil edir. Yüksək səviyyəli qarşılıqlı səfərlər də bu münasibətlərin dinamik inkişafının bariz göstəricisidir. Prezident İlham Əliyevin 2022-ci ilin oktyabrında və 2026-cı ilin iyulunda Qırğızıstana dövlət səfərləri, Qırğızıstan prezidenti Sadır Japarovun Azərbaycana səfərləri iki ölkə arasında siyasi dialoqun intensivliyini və münasibətlərə verilən yüksək əhəmiyyəti nümayiş etdirir. 31 iyul 2026-cı ildə Çolpon-Atada Azərbaycan ilə Qırğızıstan arasında Müttəfiqlik Münasibətləri haqqında Müqavilənin imzalanması isə ikitərəfli əlaqələrin tarixində yeni səhifə açıb. Bu sənəd Azərbaycan-Qırğızıstan münasibətlərinin strateji xarakterini hüquqi və siyasi baxımdan daha da möhkəmləndirir, iki ölkənin bir-birinə verdiyi qarşılıqlı dəstəyi yeni mərhələyə yüksəldir. Qardaşlıq münasibətlərinin başqa bir nümunəsi işğaldan azad edilmiş Ağdamın Xıdırlı kəndində Qırğızıstan hökumətinin maliyyə dəstəyi ilə 528 şagird yerlik Ayköl Manas adına tam orta məktəbin inşa edilməsidir. Bu layihə Azərbaycan-Qırğızıstan dostluğunun yalnız siyasi bəyanatlarda deyil, konkret və real layihələrdə də öz əksini tapdığını göstərir. Nəqliyyat əlaqələri də inkişaf edir. Bakı ilə Bişkek arasında müntəzəm aviareyslərin həyata keçirilməsi xalqlar arasında əlaqələrin və qarşılıqlı səfərlərin artmasına imkan yaradır. Bakı–İssık-Kul marşrutu üzrə uçuşlar isə turizm və humanitar münasibətlərin inkişafına əlavə imkanlar yaradır. Hazırda ŞƏT-in 25 illik yubileyi çərçivəsində Qırğızıstanın sədrliyi ilə keçirilən tədbirlər təşkilatın gələcək inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. “ŞƏT-in 25 ili: Dayanıqlı sülh, inkişaf və rifah naminə birlikdə” devizi təşkilatın qarşıdakı dövr üçün əsas prioritetlərini ifadə edir. Bu çərçivədə Azərbaycanın “ŞƏT+” formatında iştirakı ölkəmizin təşkilatla əməkdaşlığının daha da dərinləşməsinə xidmət edir. Bütün bunlar göstərir ki, Azərbaycan artıq yalnız regional proseslərin iştirakçısı deyil, həm də beynəlxalq gündəliyin formalaşmasına təsir göstərən dövlətlərdən biridir.
Aydın QULİYEV
