Türkiyə ilə İsrail arasında diplomatik ritorika yenidən kəskinləşib. Tərəflərin xarici işlər nazirlikləri prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan və İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu barədə qarşılıqlı sərt ittihamlar səsləndiriblər. Bu, son həftələrdə Ankara ilə Təl-Əviv arasında onsuz da gərgin olan münasibətlərin daha da pisləşdiyini göstərir.
İsrail Xarici İşlər Nazirliyi Ərdoğanı İsrail dövlətinə qarşı "təhqiramiz kampaniya" aparmaqda ittiham edib. İsrail tərəfi Türkiyə prezidentini ölkədə demokratiyanı zəiflətməkdə, HƏMAS-ı dəstəkləməkdə və digər ölkələrə müdaxilə etməkdə günahlandırıb.
Ankara isə İsrailin bu açıqlamasına sərt reaksiya verərək ittihamları yalan və böhtan adlandırıb. Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyi İsrail hökumətini tənqid edib və əsas məsuliyyətin Netanyahu hökumətinin siyasətində olduğunu bildirib. Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan da Netanyahunun siyasətini yalnız Türkiyə üçün deyil, qlobal təhlükəsizlik baxımından təhlükə kimi qiymətləndirib.
Mübahisə təsadüfi deyil. Ankara ilə Təl-Əviv arasında Qəzza müharibəsindən sonra münasibətlər kəskin şəkildə pisləşib. Son dövrdə tərəflərin qarşılıqlı ittihamları yalnız Fələstin məsələsi ilə məhdudlaşmır, Türkiyənin Suriyadakı rolu və regionda təhlükəsizlik məsələləri də qarşıdurmanın yeni istiqamətlərinə çevrilir.
Beləliklə, son qarşılıqlı bəyanatlar Türkiyə-İsrail münasibətlərində diplomatik dialoqun nə qədər zəiflədiyini göstərir. Əsas risk isə sərt siyasi ritorikanın tədricən regional təhlükəsizlik məsələlərinə, xüsusilə Suriya və Şərqi Aralıq dənizi istiqamətində real qarşıdurmaya çevrilməsidir.
Bu məzmunu ekspertə yönəltmək üçün sualı daha analitik və neytral formada belə qurmaq olar: Türkiyə ilə İsrail arasında qarşılıqlı ittihamların və siyasi ritorikanın son günlər kəskin şəkildə sərtləşməsi diqqət çəkir. Buna baxmayaraq, BMT və digər böyük beynəlxalq təşkilatlardan tərəflərə münasibətləri yumşaltmaq və gərginliyi azaltmaq çağırışlarının səviyyəsi kifayət qədər aşağı görünür. Sizcə, bunun əsas səbəbi nədir? Beynəlxalq aktorlar Ankara ilə Təl-Əviv arasındakı qarşıdurmanın real hərbi eskalasiyaya çevriləcəyinə məmnundurlar, yoxsa hesab edirlər ki, həm Ərdoğan, həm də Netanyahu sərt ritorikadan daha çox daxili siyasi məqsədlər üçün istifadə edir? Başqa sözlə, bu qarşıdurma real regional təhlükədir, yoxsa liderlərin daxili siyasi və seçki hesablamalarının tərkib hissəsidir?
Akif Nağı: "Türkiyə ilə İsraili qarşı-qarşıya qoyan qüvvələr var"
Politoloq Akif Nağı məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, Türkiyə ilə İsrail arasında münasibətlərin kəskinləşməsinin müxtəlif səbəbləri və təsir edən amilləri var. Onun fikrincə, əsas xətt Yaxın Şərqdə ərazi və təsir dairəsi uğrunda iki dövlət arasında gedən mübarizə ilə bağlıdır.
Politoloq qeyd edib ki, Türkiyə ilə İsrail arasındakı qarşıdurmanın tarixi kifayət qədər uzaqlara gedib çıxır. Onun sözlərinə görə, XX əsrin əvvəllərindən etibarən yəhudi təşkilatları və müxtəlif siyasi qurumlar öz məqsədlərinə çatmaq, xüsusilə də Fələstin ərazisində dövlət qurmaq istiqamətində fəaliyyət göstəriblər. Həmin dövrdə mətbuat və müxtəlif təşkilatlar ictimai rəyin formalaşdırılması və siyasi təsirin artırılması baxımından mühüm vasitələrə çevrilmişdi.
A.Nağı bildirib ki, Osmanlı imperiyası Fələstin və Qüds məsələsində baş verən prosesləri öz təhlükəsizliyi baxımından ciddi məsələ kimi qiymətləndirirdi və müxtəlif təzyiqlərə müqavimət göstərirdi. Birinci Dünya müharibəsindən sonra Osmanlı imperiyasının zəifləməsi isə regiondakı qüvvələr nisbətini dəyişdirdi. Britaniyanın Fələstindəki siyasəti və sonrakı proseslər nəticəsində yəhudilərin bu ərazilərə köçü sürətləndi və 1948-ci ildə İsrail dövləti yaradıldı.
Politoloqun fikrincə, bundan sonra da Türkiyə ilə İsrail arasında zaman-zaman yaxınlaşma və qarşıdurma mərhələləri yaşanıb. O qeyd edib ki, XXI əsrin əvvəllərində iki ölkə arasında münasibətlər müəyyən müddət ərzində yaxınlaşıb, hətta ticarət dövriyyəsi 2 milyard dollara çatıb və hərbi sahədə də əməkdaşlıq mövcud olub.
"2009-cu ildə Davosda keçirilən Dünya İqtisadi Forumu zamanı Rəcəb Tayyib Ərdoğanla İsrail prezidenti Şimon Peres arasında yaşanan “One Minute” hadisəsindən sonra münasibətlər yenidən gərginləşdi. Bundan sonra da Türkiyə ilə İsrail arasında müəyyən yaxınlaşma cəhdləri olsa da, münasibətlərdə gərginlik tam aradan qalxmadı”, – deyə A.Nağı vurğulayıb.
O bildirib ki, hazırda Yaxın Şərqin müxtəlif ərazilərində, o cümlədən Qəzza və Suriyada ciddi geosiyasi mübarizə gedir. Türkiyə və İsrail də regionda öz təhlükəsizlik və siyasi maraqlarını təmin etməyə çalışırlar.
Politoloq hesab edir ki, burada əsas məsələ yalnız iki dövlət arasındakı münasibətlər deyil, həm də böyük dövlətlərin və digər beynəlxalq aktorların regiondakı maraqlarıdır. Onun sözlərinə görə, bəzi dövlətlərin Türkiyə ilə İsrail arasındakı qarşıdurmadan öz geosiyasi məqsədləri üçün istifadə etmək istəməsi mümkündür.
A.Nağı Türkiyənin son illərdə ərəb dünyasında mövqelərini gücləndirmək istiqamətində siyasət apardığını da bildirib. Onun fikrincə, Türkiyənin ərəb ölkələri ilə münasibətləri genişləndirmək cəhdləri regionda yeni siyasi reallıqların formalaşmasına təsir göstərib.
Politoloq İsrailin ərəb dövlətləri ilə münasibətləri normallaşdırmaq istiqamətində atdığı addımlara da toxunub. O hesab edir ki, “İbrahim sazişləri” çərçivəsində ərəb ölkələrinin İsraillə münasibətlərinin genişləndirilməsi regionda yeni siyasi konfiqurasiya yaratmaq məqsədi daşıyır.
A.Nağı Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanın iştirakı ilə keçirilən son razılaşmaların da regiondakı proseslər baxımından diqqət çəkdiyini bildirib. Onun fikrincə, Türkiyənin Yaxın Şərqdə daha fəal mövqe ortaya qoyması İsraillə rəqabəti də gücləndirir.
"Türkiyənin qarşısında İsrail kimi güclü bir dövlət dayanır. Eyni zamanda, Türkiyə ilə İsraili bir-birinə qarşı qoymaqda maraqlı olan dövlətlər də var. Ona görə də bu mübarizənin nəticəsini əvvəlcədən söyləmək çətindir”, – deyə politoloq qeyd edib.
O, İsrailin ciddi təzyiqlərlə üzləşə biləcəyini, lakin Türkiyənin də belə bir qarşıdurma nəticəsində ağır siyasi və iqtisadi sarsıntılara məruz qala biləcəyini istisna etməyib. A.Nağı hesab edir ki, regionda islam amilinin də nəzərə alınması vacibdir və gələcəkdə ərəb ölkələrinin müəyyən məsələlər ətrafında daha sıx koordinasiya olunması mümkündür.
Politoloq hesab edir ki, hazırkı vəziyyətdən ən düzgün çıxış yolu Türkiyə və İsrailin qarşıdurmadan geri çəkilməsi və problemləri birbaşa dialoq yolu ilə həll etməyə çalışmasıdır.
"Türkiyə ilə İsraili qarşı-qarşıya qoyan qüvvələrin olduğunu nəzərə almaq lazımdır. Hər iki dövlət öz aralarındakı problemləri üçüncü tərəflərin təsiri olmadan həll etməyə çalışmalıdır. Bu prosesdə Azərbaycan da konstruktiv rol oynaya bilər. Azərbaycan yalnız regionda sülhün və sabitliyin təmin olunmasına xidmət edən mövqe nümayiş etdirə bilər”, – deyə A.Nağı bildirib.
Onun sözlərinə görə, Türkiyə ilə İsrail arasında qarşıdurmanın daha da dərinləşməsi region üçün çox təhlükəli perspektiv yarada bilər. Buna görə də əsas məqsəd qarşıdurmanın genişlənməsinin qarşısını almaq və siyasi dialoq imkanlarını qorumaq olmalıdır.
Dəniz NƏSİRLİ
