Türkiyə Suriyanın şimal-şərqindəki kürd muxtariyyəti layihəsinin “öldüyünü” gözü ilə görmək niyyətindədir. Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan bu fikri kürdlərin üstünlük təşkil etdiyi Suriya çoxmillətli alyansı olan Suriya Demokratik Qüvvələrinin dağıldığını elan etməsindən sonra səsləndirib. Suriyanın şimal-şərqində fəaliyyət göstərən kürd birləşmələrinin öz missiyalarını dayandıracağı gözlənilir. Lakin çox şey onların vahid orduya inteqrasiyasının necə həyata keçirilməsindən asılı olacaq.
Hakan Fidan bu açıqlamanı Türkiyənin şərqinə səfəri zamanı verib. Xarici işlər naziri Suriya Demokratik Qüvvələrinin ləğvi ilə bağlı açıqlamasına münasibət bildirərkən deyib: "Bizim vəzifəmiz peşəkarcasına davranmaq və bunun nə demək olduğunu yerində yoxlamaqdır. Əgər hər şey deyildiyi kimi gedərsə, bu, şübhəsiz ki, müsbət bir inkişaf olacaq". O izah edib ki, Suriyanın şimal-şərqində kürd layihəsinin aradan qaldırılması Türkiyənin bölgədəki terrorizmə qarşı mübarizə səylərini tamamlayacaq: "Bu, Suriyada kürd-ərəb qardaşlığını gücləndirəcək bir addımdır. Kürd kimliyi qorunmalı, inkar edilməməli, eyni zamanda Suriyanın milli birliyi, suverenliyi və ərazi bütövlüyü də qorunmalıdır". Suriya Demokratik Qüvvələrinin komandanlığının təşəbbüsünə Türkiyənin hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) sədr müavini və sözçüsü Ömər Çelik də münasibət bildirib: "Biz həmişə Suriyanın suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün qorunmasını dəstəkləyirik. Suriya vahid və inteqrasiya olunmuş bir millət kimi gələcəyə doğru irəliləməlidir. Suriya Demokratik Qüvvələrinin buraxılması ilə Suriyanın daxili bütövlüyünün gücləndirilməsində mühüm bir mərhələyə çatıldı. Əl-Şaraa rəhbərliyi altında rəhbərliyin inklüziv idarəetmə istiqamətində atdığı addımlar Suriyaya keçmişin qaranlığını aradan qaldırmağa və davamlı gələcəyə doğru irəliləməyə imkan verir". Suriya Demokratik Qüvvələrinin komandiri Məzlum Əbdi Dəməşqdə aparılan danışıqlardan sonra 25 avqustda Suriya Demokratik Qüvvələrinin buraxıldığını elan etdi. "Biz Suriya tarixində sülh, sabitlik və bərpa fəslini açırıq və Suriya Demokratik Qüvvələrinin müstəqil hərbi qüvvə kimi mövcudluğunun sonunu tam məsuliyyətlə elan edirik. Biz bütün xalqı - ərəblər, assuriyalılar, kürdlər və türkmənlər üçün yeni bir Suriya qurmaq istəyirik. Bizə uşaqlarının gələcəyini qoruyacaq və xalqı üçün ləyaqətli bir həyat təmin edəcək vahid və sabit bir Suriya lazımdır". O əlavə edib ki, Suriya Demokratik Qüvvələrinin döyüşçülərinin Suriya ordusu briqadalarına daxil edilməsi prosesi başa çatıb və Fərat bölgəsindəki bütün özünüidarəetmə qurumları dövlət aparatının bir hissəsinə çevriləcək. Lakin bir sıra Amerika nəşrlərinin mənbələrə istinadən qeyd etdiyi kimi, Suriya Demokratik Qüvvələrinin Ərəb Respublikasının vahid ordusuna inteqrasiyası yalnız qismən davam edir: onun tərkibində kürd döyüşçülərindən ibarət yalnız dörd briqada yaradılıb, ən azı 10 min keçmiş Suriya Demokratik Qüvvələrinin üzvünün taleyi isə qeyri-müəyyən olaraq qalır.
Türkiyə tərəfi Suriya Demokratik Qüvvələri layihəsini onilliklər boyu Türkiyə dövlətinə qarşı müharibə aparan solçu radikal qrup olan Kürdüstan İşçi Partiyasının (PKK) bir qolu hesab edirdi. Buna görə də, onların missiyasının başa çatması Ankaranın diqqətini cəlb edib. Son iki ildə Türkiyənin birbaşa təzyiqi altında olan PKK rəsmi olaraq sülh prosesinə və tərksilahlığa sadiq qalıb. Lakin Yaxın Şərqdə İranla bağlı münaqişə başladıqdan sonra PKK-nın tərksilah edilməsi praktikada dayanıb. Məsələn, Türkiyənin Milli Kəşfiyyat Təşkilatının (MİT) rəhbəri İbrahim Kalın türk millət vəkillərinə xüsusi hesabat təqdim edib və hesabatda ötənilki özünütənzimləmə elanına baxmayaraq, PKK üzvlərinin simvolik bəyanatlardan real hərəkətlərə keçə bilmədiyi göstərilib. MİT PKK-nın atdığı bütün addımların sırf deklarativ olduğu qənaətinə gəlib: qrupun döyüş potensialı, arsenalları və komandanlıq strukturu faktiki toxunulmaz olaraq qalır. Türkiyənin kəşfiyyat orqanlarının məlumatına görə, PKK komandanlığı yaranan fasilədən istifadə etmək və Ankara ilə daha çox güzəştlər barədə danışıqlar aparmaq üçün faktiki silah təhvil vermə prosesini qəsdən dondurub. Məsələn, kürd əhalisinin xeyrinə təcili konstitusiya islahatları, PKK-nın qurucusu və ideoloqu Abdullah Öcalanın həbsdən azad edilməsi və həbsdə olan yaraqlılar üçün ümumi əfv. Bu arada, Türkiyə kəşfiyyat agentliyinin hesabatına görə, PKK heç bir güzəştə getmək istəmir və tam səfərbərlik hazırlığını qoruyur. Buna görə də, MIT xəbərdarlıq edib ki, kürd qüvvələri qeyri-sabitlikdən öz mövqelərini gücləndirmək üçün istifadə etməyə cəhd edə bilərlər. Türkiyənin sənədləşdirdiyi kimi, PKK nəinki silahlı qanadını dağıtmayıb, həm də İraqdakı hərbi infrastrukturunu Cənuba və Şərqə, sərhədə doğru köçürüb. Məsələn, Ankara kürd birləşmələrinin İran sərhədindən 15 kilometr aralıda, İraqın Hələbcə şəhəri yaxınlığında fəal şəkildə qazıntı apardığını və yeni yeraltı tunellər yaratdığını müşahidə edib. Kürd solçularının qalası olan İraqın şimal-qərbindəki Qəndil dağ silsiləsinə gəldikdə isə, ən çox qüvvə cəmləşdiyi və geniş mühəndislik işlərinin görüldüyü yer budur. PKK-nın təhlükəsiz sığınacaq hesab etdiyi bu ərazi Türkiyə ilə münaqişəyə qayıtmaq halında kürd solçu təşkilatı üçün tranzit nöqtəsinə və əsas müdafiə xəttinə çevrilib. Türkiyə rəsmiləri Suriyadakı kürd muxtariyyətinin ləğvinin PKK-nı sülh prosesinə və əsl tərksilaha qayıtmağa sövq edəcəyini gözləyirlər. Bununla belə, çox şey vahid Suriya ordusundan kənarlaşdırılmış kürd döyüşçülərinin yeni həyatda öz yerlərini tapıb-tapmamasından asılı olacaq.
Tahir TAĞIYEV
