ABŞ Prezidenti Donald Trampın administrasiyası Avropada sağ yönümlü media və mühafizəkar dəyərləri müdafiə edən ictimai təşkilatlara maliyyə dəstəyi göstərməyi planlaşdırır. Reuters-in məlumatına görə, Avropa üçün nəzərdə tutulan ən azı 25 milyon dollarlıq maliyyə paketinin 4 milyon dolları sağ yönümlü media layihələrinə yönəldilə bilər.
ABŞ Dövlət Departamentinin Demokratiya, İnsan Hüquqları və Əmək Bürosu bildirir ki, maliyyələşdirmənin məqsədi transatlantik əlaqələri möhkəmləndirmək və söz azadlığını təşviq etməkdir. Bununla belə, təşəbbüs Avropa ölkələrinin qarşıdakı iki il ərzində keçiriləcək seçkilərə hazırlaşdığı və Tramp administrasiyasının Avropadakı populist sağ və ifrat sağ partiyalara açıq siyasi dəstək verdiyi bir dövrə təsadüf edir.
Məlumata görə, Dövlət Departamenti avqustun 21-də bu maliyyələşdirmə planı barədə Konqresə məlumat verib. Paket çərçivəsində 3 milyon dollar Avropada demokratiyadan geri çəkilmə proseslərinin, kütləvi və qanunsuz miqrasiyanın, müstəqil medianın vəziyyətinin və transmilli qurumların qanunvericilik təşəbbüslərinin araşdırılmasına yönəldiləcək.
Daha 1 milyon dollar isə Avropada milli suverenlik, təbii hüquqlar və dini azadlıq kimi məsələləri işıqlandıran müstəqil jurnalistlər konsorsiumunun yaradılmasına ayrılacaq. Reuters qrantların konkret olaraq hansı təşkilatlara və jurnalistlərə veriləcəyini müəyyənləşdirə bilməyib.
ABŞ Dövlət Departamentinin nümayəndəsi bildirib ki, Demokratiya, İnsan Hüquqları və Əmək Bürosu siyasi partiyaları maliyyələşdirmir. Onun sözlərinə görə, Tramp administrasiyası demokratiyanın və insan hüquqlarının müdafiəsinə, o cümlədən Avropada bu prinsiplərin dəstəklənməsinə sadiqdir.
Maliyyələşdirmənin yekun təsdiqinin sentyabrın sonunadək verilməsi gözlənilir. Təşəbbüsün məhz seçkilər ərəfəsində gündəmə gəlməsi isə onun siyasi əhəmiyyətini artırır. Çünki maliyyə birbaşa siyasi partiyalara deyil, media və vətəndaş cəmiyyəti strukturlarına yönəldilsə də, dəstəklənməsi nəzərdə tutulan mövzular Avropadakı siyasi mübarizənin əsas istiqamətləri ilə birbaşa əlaqəlidir. Miqrasiya, milli suverenlik, dini azadlıq və Avropa institutlarının fəaliyyəti hazırda sağ və ifrat sağ qüvvələrin seçki kampaniyalarında ön plana çıxardığı məsələlər sırasındadır.
Bu baxımdan ABŞ-ın addımı Avropanın informasiya və siyasi mühitinə təsir göstərə biləcək yeni mexanizm kimi qiymətləndirilə bilər. Media və jurnalist təşəbbüslərinə maliyyə dəstəyi ictimai gündəmin formalaşmasına, müəyyən mövzuların daha geniş müzakirəyə çıxarılmasına və seçicilərin siyasi baxışlarına dolayı təsir göstərə bilər. Lakin mövcud məlumatlara əsasən, bunu birbaşa Avropa ölkələrində hakimiyyət dəyişikliyinə yönəlmiş plan kimi təqdim etmək üçün kifayət qədər sübut yoxdur.
Hazırda fakt kimi görünən əsas məqam ABŞ administrasiyasının seçkilər ərəfəsində Avropada mühafizəkar və sağ yönümlü mövzuları önə çıxaran media və jurnalist təşəbbüslərinə maliyyə ayırmağı planlaşdırmasıdır. Bunun Avropa siyasətinə real təsirinin miqyası isə vəsaitlərin hansı təşkilatlara veriləcəyindən və həmin layihələrin ictimai rəyə nə dərəcədə təsir göstərə biləcəyindən asılı olacaq.
ABŞ administrasiyasının Avropada sağ yönümlü media və mühafizəkar dəyərləri müdafiə edən təşkilatlara seçkilər ərəfəsində maliyyə ayırması Avropanın siyasi proseslərinə və qarşıdakı seçkilərdə hakimiyyətlərin dəyişməsinə nə dərəcədə təsir göstərə bilər?
Züriyə Qarayeva: "ABŞ-ın ayırdığı 4 milyon dollar Avropadakı siyasi tendensiyaları yaradan deyil, onları sürətləndirən amil ola bilər"
Politoloq Züriyə Qarayeva məsələ ilə əlaqədar "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, ABŞ administrasiyasının Avropada media və vətəndaş cəmiyyəti layihələrinə ayırdığı 4 milyon dollar həcmində maliyyə vəsaitinin qitədə keçiriləcək seçkilərin nəticələrini birbaşa müəyyənləşdirəcək gücdə olduğunu söyləmək doğru olmaz. Lakin bu maliyyələşdirmə müəyyən həssas məsələlərin ictimai müzakirədə daha geniş yer almasına və bununla da siyasi gündəmin formalaşmasına dolayı təsir göstərə bilər.
Ekspertin sözlərinə görə, ayrılan vəsait Avropanın ümumi media bazarının miqyası ilə müqayisədə kifayət qədər məhdud görünür. Buna görə də bu məbləğin ayrı-ayrı ölkələrdə seçici davranışını köklü şəkildə dəyişdirməsi real görünmür. Bununla belə, maliyyənin hansı istiqamətlərə yönəldilməsi onun siyasi təsir imkanlarını artıran amil ola bilər. Xüsusilə miqrasiya, milli suverenlik, dini azadlıq, Avropa İttifaqı institutlarının səlahiyyətləri və milli dövlətlərin qərarvermə imkanları kimi cəmiyyətdə fikir ayrılığı yaradan mövzuların daha intensiv şəkildə gündəmə gətirilməsi sağ və populist siyasi qüvvələrin arqumentlərini gücləndirə bilər.
Züriyə Qarayeva qeyd edib ki, müasir siyasətdə seçki nəticələrinə yalnız birbaşa maliyyə dəstəyi ilə deyil, ictimai gündəmin hansı mövzular ətrafında formalaşması ilə də təsir göstərmək mümkündür. Əgər müəyyən məsələlər uzun müddət media və vətəndaş cəmiyyəti platformalarında müzakirə olunursa, bu, seçicilərin siyasi prioritetlərinə müəyyən təsir göstərə bilər. Xüsusilə seçkilərdə siyasi qüvvələr arasında fərqin çox az olduğu ölkələrdə ictimai rəyin cüzi dəyişməsi belə nəticələrə təsirsiz qalmaya bilər.
Politoloq hesab edir ki, burada maliyyənin birbaşa siyasi partiyalara deyil, media və vətəndaş cəmiyyəti layihələrinə yönəldilməsi də diqqət çəkən məqamdır. Bu, təsirin klassik siyasi maliyyələşdirmədən daha çox informasiya və ictimai rəy üzərindən həyata keçirilməsi ehtimalını artırır. Yəni məqsəd konkret partiyanın maliyyələşdirilməsindən daha çox müəyyən mövzuların ictimai müzakirədə ön plana çıxarılması və seçicilərin həmin məsələlərə münasibətinin formalaşmasına təsir göstərmək ola bilər.
Bununla yanaşı, Avropada sağ və populist qüvvələrin son illərdə güclənməsini yalnız ABŞ-ın maliyyə dəstəyi ilə əlaqələndirmək düzgün olmaz. Bu prosesin arxasında ilk növbədə Avropanın öz daxilində yaranmış sosial, iqtisadi və siyasi problemlər dayanır. Miqrasiya məsələsi, yaşayış xərclərinin artması, iqtisadi artımın zəifləməsi, təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqlar, enerji böhranı və ənənəvi siyasi partiyalara inamın azalması seçicilərin siyasi seçimlərinə daha ciddi təsir edən amillərdir.
Ekspertin fikrincə, ABŞ-ın təşəbbüsü bu tendensiyaların əsas səbəbi deyil. Daha çox artıq mövcud olan siyasi meyilləri sürətləndirə, müəyyən mövzuları daha görünən edə və bəzi siyasi qüvvələrin həmin məsələlər üzərindən öz elektoratını səfərbər etməsinə imkan yarada bilər. Buna görə də 4 milyon dollarlıq maliyyənin real təsirini yalnız onun nominal həcmi ilə qiymətləndirmək düzgün olmaz. Burada əsas məsələ vəsaitin konkret olaraq hansı layihələrə, hansı ölkələrdə, hansı media və təşkilatlara ayrılması və bu prosesin nə dərəcədə şəffaf olmasıdır.
Digər tərəfdən, belə maliyyələşdirmənin Avropa cəmiyyətlərində əks reaksiya yaratması da mümkündür. Əgər ABŞ-ın maliyyəsi Avropa ölkələrinin daxili siyasi proseslərinə xarici müdaxilə kimi qəbul edilərsə, hökumətlər və siyasi dairələr tərəfindən daha sərt mövqe nümayiş etdirilə bilər. Bu isə xarici maliyyələşməyə nəzarətin gücləndirilməsi, media və QHT-lərin maliyyə mənbələrinin daha ciddi araşdırılması ilə nəticələnə bilər.
Belə bir vəziyyətdə ABŞ-ın dəstəklədiyi layihələrin özünün ictimai etibarlılığı da sual altına düşə bilər. Xüsusilə maliyyə mənbələri və layihələrin məqsədləri kifayət qədər şəffaf təqdim edilməzsə, onların fəaliyyəti siyasi manipulyasiya kimi qiymətləndirilə bilər. Bu səbəbdən maliyyənin siyasi nəticəsi yalnız ayrılan vəsaitin məbləği ilə deyil, onun necə istifadə olunması və Avropa cəmiyyətlərində necə qəbul edilməsi ilə müəyyənləşəcək.
Nəticə etibarilə, ABŞ-ın ayırdığı 4 milyon dollar Avropanın siyasi xəritəsini dəyişdirəcək əsas faktor kimi qiymətləndirilə bilməz. Lakin düzgün istiqamətləndirildiyi halda müəyyən mövzuların ictimai gündəmdə daha çox görünməsinə, populist və sağ qüvvələrin mövqelərinin möhkəmlənməsinə və onsuz da mövcud olan siyasi parçalanmanın daha da dərinləşməsinə təsir göstərə biləcək əlavə amilə çevrilə bilər.
Akif NƏSİRLİ
