Əli Orucov: “İran Hörmüz boğazını inhisara almağa çalışır”
İran və Oman Hörmüz boğazından gəmiçiliyin bərpası ilə bağlı danışıqların müsbət istiqamətdə getdiyini və artıq irəliləmiş mərhələyə çatdığını bildirib. Mümkün yeni marşrutun təhlükəsizliyinə İran və Oman birgə cavabdehlik daşıya bilər.
Lakin İran boğazın tam açılması üçün ABŞ-dan bir sıra şərtlərin yerinə yetirilməsini tələb edir. Bu tələblərin bəziləri iyunun 17-də əldə olunmuş anlaşmadan daha genişdir.
İranın əsas şərtlərindən biri ABŞ-ın İrana qarşı hədə-qorxu siyasətindən birdəfəlik imtina etməsi və gələcəkdə belə təhdidlərin təkrarlanmayacağına təminat verməsidir.
Digər mühüm tələb isə İranın yalnız özünə qarşı deyil, Livan, Fələstin, Yəmən və İraqdakı müttəfiqlərinə qarşı da hərbi əməliyyatların tam dayandırılması istəyidir. Beləliklə, Tehran Hörmüz boğazında gəmiçiliyin bərpasını daha geniş regional təhlükəsizlik məsələləri ilə əlaqələndirir.
Bu tələblərin yerinə yetirilməsi və danışıqların uğurla nəticələnməsi Hörmüz boğazında gəmiçiliyin bərpasına və enerji bazarında qeyri-müəyyənliyin azalmasına şərait yarada bilər.
İranın Hörmüz boğazından gəmiçiliyin bərpasını ABŞ-dan təhlükəsizlik və regional münaqişələrlə bağlı daha geniş tələblərin yerinə yetirilməsi ilə əlaqələndirməsi danışıqların uğurla nəticələnməsi üçün real zəmin yaradırmı, yoxsa bu şərtlər ABŞ-İran qarşıdurmasını daha da dərinləşdirərək Hörmüz böhranının uzanmasına və neft qiymətlərinin yenidən yüksəlməsinə səbəb ola bilər?
Hörmüz boğazı ətrafında yaranmış gərginlik yalnız İran və ABŞ arasındakı qarşıdurmanın bir hissəsi deyil, eyni zamanda qlobal enerji bazarları üçün ciddi risk mənbəyinə çevrilib. Dünyanın əsas neft və maye qaz daşınma marşrutlarından biri olan bu boğazda gəmiçiliklə bağlı qeyri-müəyyənliyin uzanması enerji qiymətlərinin dəyişkənliyini artırır, sığorta və logistika xərclərini yüksəldir və qlobal iqtisadiyyat üçün əlavə inflyasiya təzyiqi yaradır.
Politoloq Əli Orucov “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, İranın Hörmüz boğazının açılması və gəmilərin sərbəst keçidinə imkan yaradılması üçün irəli sürdüyü şərtlərin qəbul edilməsi real görünmür. Onun fikrincə, Tehran tərəfindən səsləndirilən tələblər mövcud regional və beynəlxalq reallıqlarla ziddiyyət təşkil edir.
Ekspertin sözlərinə görə, vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirən məqamlardan biri Hörmüz boğazının istifadəsi ilə bağlı qanun layihəsinin İran parlamentinin plenar iclasında müzakirəyə çıxarılmasıdır. Belə bir addım Tehranın boğaz üzərində nəzarət və onun istifadəsi məsələsini daxili qanunvericilik səviyyəsinə keçirmək niyyətindən xəbər verə bilər.
Əli Orucov hesab edir ki, İranın əsas məqsədlərindən biri Hörmüz boğazından keçən gəmi və daşımalar üzərində müəyyən nəzarət mexanizmi formalaşdırmaq və bundan iqtisadi gəlir əldə etməkdir. Bu isə məsələnin sadəcə gəmiçilik təhlükəsizliyi və keçid məsələsi olmadığını, daha geniş geosiyasi mübarizənin tərkib hissəsinə çevrildiyini göstərir.
Hörmüz boğazının əhəmiyyəti onun coğrafi ölçüsündən qat-qat böyükdür. Fars körfəzi ilə Oman körfəzini birləşdirən bu dar su yolu Yaxın Şərqdə hasil olunan neft və qazın dünya bazarlarına çıxarılmasının əsas marşrutlarından biridir. Buna görə boğazda hər hansı məhdudiyyət və ya uzunmüddətli qeyri-müəyyənlik Asiyadan Avropaya və digər bazarlara qədər geniş coğrafiyada enerji qiymətlərinə təsir göstərə bilər.
Ekspertin fikrincə, Tehran Hörmüz üzərində xüsusi nəzarət əldə etməyə çalışarsa, buna yalnız region ölkələrinin deyil, ABŞ və digər böyük enerji istehlakçılarının da ciddi müqaviməti ilə üzləşə bilər. Çünki boğazın faktiki olaraq bir ölkənin nəzarətində olan strateji enerji marşrutuna çevrilməsi dünya enerji təhlükəsizliyi baxımından ciddi presedent yaradar.
Burada İranın mövqeyinin arxasında iqtisadi maraqların da dayandığını nəzərə almaq lazımdır. Hörmüzdə gəmiçilik məhdudlaşdırıldıqca alternativ marşrutların, sığortanın və daşımaların qiyməti artır. Bu isə neftin dünya bazarındakı qiymətinə əlavə risk mükafatı daxil edir. Başqa sözlə, bazar yalnız hazırkı fiziki çatışmazlığı deyil, gələcəkdə təchizatın pozulması ehtimalını da qiymətləndirir.
Əli Orucovun fikrincə, İran-ABŞ qarşıdurmasının əsas səbəblərindən biri də məhz Hörmüz boğazı üzərində nəzarət məsələsidir. Onun yanaşmasına görə, boğazın inhisara alınması cəhdi ABŞ və regiondakı digər aktorların strateji maraqları ilə toqquşur.
Bununla belə, Hörmüz məsələsini İran-ABŞ qarşıdurmasının yeganə səbəbi kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Tərəflər arasında nüvə proqramı, sanksiyalar, regional təhlükəsizlik, İranın Yaxın Şərqdəki təsiri və ABŞ-ın regiondakı hərbi mövcudluğu ilə bağlı uzun illərdir davam edən ziddiyyətlər mövcuddur. Hörmüz isə bu qarşıdurmada həm iqtisadi, həm də geosiyasi təzyiq vasitələrindən biridir.
Hazırkı vəziyyətin ən ciddi nəticələrindən biri enerji bazarında volatilliyin yüksəlməsidir. Neft qiymətlərinin sürətlə qalxıb-enməsi yalnız yanacaq bazarına deyil, nəqliyyat, sənaye, ərzaq və digər sahələrə də təsir göstərir. Enerji xərclərinin yüksəlməsi istehsal və logistika xərclərini artırır, nəticədə qlobal inflyasiya təzyiqi güclənir.
Təbii qaz bazarı da bu prosesdən kənarda qalmır. Xüsusilə LNG daşımalarının təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqlar artdıqca enerji bazarında əlavə risklər yaranır. Bu isə Avropa və Asiya bazarlarında qiymət dəyişkənliyini daha da gücləndirə bilər.
Azərbaycan üçün də Hörmüzdəki vəziyyətin həm müsbət, həm də mənfi tərəfləri var. Neft ixrac edən ölkə kimi yüksək dünya qiymətləri ixrac gəlirlərini artıra bilər. Lakin uzunmüddətli yüksək enerji qiymətləri qlobal inflyasiyanı gücləndirdiyi üçün Azərbaycanın idxal etdiyi məhsulların, xüsusilə ərzaq və sənaye mallarının bahalaşmasına səbəb ola bilər. Bundan başqa, nəqliyyat və sığorta xərclərinin yüksəlməsi Azərbaycanın xarici ticarətinə və logistika sektoruna da təsir göstərə bilər.
Ən böyük risk isə qarşıdurmanın uzanmasıdır. Əgər İran və ABŞ arasında diplomatik kanal açılmasa, hərbi eskalasiya ehtimalı qalarsa və Hörmüzdə gəmiçilik tam normallaşmazsa, neft bazarında sabitliyin bərpası çətinləşəcək. Bu halda bazar hər yeni açıqlamaya və hadisəyə kəskin reaksiya verə bilər.
Əli Orucov hesab edir ki, İran-ABŞ qarşıdurması, müharibə riskinin qalması və tərəflərin kompromisdən uzaq mövqedə dayanması enerji bazarlarının uzun müddət sakitləşməsinə imkan verməyəcək. Onun fikrincə, neft və təbii qaz qiymətlərindəki dalğalanmalar davam edərsə, bu proses qlobal iqtisadiyyata əlavə təzyiq göstərə və iqtisadi böhran risklərini gücləndirə bilər.
Beləliklə, Hörmüz boğazı artıq yalnız regional təhlükəsizlik məsələsi deyil. Boğaz ətrafında yaranan hər bir gərginlik qlobal enerji qiymətlərinə, inflyasiyaya, logistika xərclərinə və iqtisadi artım perspektivlərinə təsir edə bilir. Buna görə də hazırkı vəziyyətdə əsas məsələ boğaz üzərində kimin nəzarət etməsi ilə yanaşı, beynəlxalq gəmiçiliyin təhlükəsizliyinin və enerji təchizatının davamlılığının hansı mexanizmlərlə təmin ediləcəyidir.
Dəniz NƏSİRLİ
