Azərbaycan iqtisadiyyatında artım davam etsə də, bu artımın strukturu müəyyən suallar doğurur. 2026-cı ilin yanvar-iyul aylarında ÜDM 1,4 faiz artdığı halda, sənaye istehsalında artım cəmi 0,3 faiz təşkil edib. Bu rəqəmlər iqtisadi aktivliyin tamamilə zəiflədiyini göstərmir. Əksinə, iqtisadiyyatın ayrı-ayrı sahələrində artım var. Problem isə həmin artımın sənayeyə və real istehsala kifayət qədər sürətlə transformasiya olunmamasıdır.
Burada ilk növbədə nəzərə almaq lazımdır ki, iqtisadi artım bütün sektorlar üzrə eyni templə baş vermir. ÜDM-in artması avtomatik olaraq sənaye istehsalının da eyni səviyyədə artacağı anlamına gəlmir. Əgər iqtisadi böyümənin əsas hissəsi ticarət, nəqliyyat, informasiya-rabitə və digər xidmət sahələrinin hesabına formalaşırsa, sənayedə daha zəif dinamikanın yaranması mümkündür.
Azərbaycan iqtisadiyyatında sənayenin zəif nəticəsinin əsas səbəblərindən biri isə neft-qaz sektorundakı geriləmədir. Bu sektor hələ də ölkə iqtisadiyyatında mühüm paya malikdir. 2026-cı ilin yanvar-iyul aylarında neft-qaz sektorunda yaradılan əlavə dəyərin 0,6 faiz azalması ümumi sənaye göstəricisinə də təsir edib.
Sənayedə digər problem elektrik enerjisi, qaz və buxar istehsalı sahəsində də azalmanın qeydə alınmasıdır. Emal sənayesində 2,7 faizlik artım müsbət göstərici sayılsa da, bu artım ümumi sənaye istehsalını daha yüksək səviyyəyə çıxarmaq üçün kifayət etməyib. Çünki həcm azdır.
Bu mənzərə əslində Azərbaycanın iqtisadi artımının struktur xüsusiyyətlərini də ortaya qoyur. İqtisadi aktivlik artır, lakin həmin aktivlik hələ tam şəkildə yeni istehsal müəssisələrinin yaradılmasına, istehsal güclərinin genişləndirilməsinə və yüksək əlavə dəyər formalaşdıran sahələrin sürətli inkişafına çevrilmir.
Ticarət və xidmət sektorlarında artımın olması, əlbəttə, iqtisadiyyat üçün müsbət haldır. Lakin uzunmüddətli və dayanıqlı iqtisadi inkişaf baxımından yalnız ticarət dövriyyəsinin və xidmətlərin genişlənməsi kifayət deyil. Ölkənin istehsal imkanları, məhsuldarlığı və ixrac potensialı da paralel şəkildə artırılmalıdır. Xüsusilə qeyri-neft sənayesinin inkişafı bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki neft-qaz sektorunda hasilatın azalması və ya qiymət dəyişiklikləri iqtisadi göstəricilərə birbaşa təsir edə bilər. Əvəzində emal sənayesi, qida sənayesi, kimya, maşınqayırma, metallurgiya və digər qeyri-neft istehsal sahələrinin genişlənməsi iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinə imkan yaradır.
Burada əsas məsələ təkcə yeni müəssisələrin yaradılması da deyil. Mövcud müəssisələrin məhsuldarlığının artırılması, texnologiyaların yenilənməsi, investisiyaların genişləndirilməsi və istehsal olunan məhsulların xarici bazarlara çıxarılması da vacibdir.
Azərbaycanın qarşısında duran əsas iqtisadi məsələlərdən biri də daxili tələbdən asılı artımdan daha çox, istehsal və ixrac yönümlü artıma keçiddir. Əgər iqtisadi artım əsasən ticarət və xidmətlərin genişlənməsi hesabına baş verirsə, bu, iqtisadi aktivliyin artdığını göstərir, lakin iqtisadiyyatın istehsal potensialının eyni sürətlə genişləndiyi demək deyil.
Bu baxımdan 1,4 faizlik ÜDM artımını yalnız müsbət və ya mənfi rəqəm kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Daha vacib sual bu artımın hansı sahələr hesabına formalaşmasıdır. Sənayedə artımın 0,3 faizlə məhdudlaşması göstərir ki, iqtisadiyyatın böyüməsi ilə sənayeləşmə prosesi arasında hələ müəyyən məsafə var.
Azərbaycan üçün daha dayanıqlı iqtisadi model o zaman formalaşa bilər ki, iqtisadi artımın əsas dayaqları arasında yüksək əlavə dəyər yaradan istehsal, qeyri-neft sənayesi, məhsuldarlıq və ixrac yönümlü müəssisələr daha böyük yer tutsun.
Yəni hazırkı göstəricilər iqtisadiyyatın artmadığını deyil, artımın strukturunda sənayenin hələ arzuolunan səviyyədə rol oynamadığını göstərir. Qarşıdakı dövrdə əsas hədəf sadəcə ÜDM-in artım tempini yüksəltmək deyil, həmin artımın daha çox real istehsala, investisiyaya, məhsuldarlığa və ixrac imkanlarına çevrilməsini təmin etmək olmalıdır.
Akif NƏSİRLİ
