Akif Nəsirli: “İqtisadi artımın cəmi 1,4 faiz olması iqtisadi fəallığın kifayət qədər zəif qaldığını göstərir”
Vergi güzəştinin ləğvindən sonra Azərbaycanda büdcə gəlirləri 10 faizə yaxın artırıb. Dövlət Vergi Xidmətinin yaydığı məlumata görə, 2026-cı ilin yanvar – avqust aylarında onların xətti ilə dövlət büdcəsinə 12 milyard 619.1 milyon manat vergi daxil olub.
Bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 9.2 faiz və ya 1 milyard 58 milyon manat çoxdur. Bu il Azərbaycanda qeyri-dövlət sektoru üçün 7 illik güzəşt ləğv edilib. Onlar gəlir vergisinə cəlb edilib.
Ancaq bütün bunlara baxmayaraq, bu il ölkə iqtisadiyyatında nəzərəçarpan artım qeydə alınmayıb. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, ilin ilk yeddi ayında iqtisadi böyümə cəmi 1.4 faiz təşkil edib.
Maraqlıdır, ölkə iqtisadiyyatı niyə artmır?
Sözügedən məsələyə aydınlıq gətirən iqtisadçı-ekspert Akif Nəsirli baki-xeber.com-a açıqlamasında bunun səbəbini bir sıra amillərlə əlaqələndirdi: “Vergi güzəştlərinin ləğvindən sonra büdcə gəlirlərinin artması ilə iqtisadi artımın zəif olması əslində bir-birinə zidd proseslər deyil. Çünki vergi daxilolmalarının artması avtomatik olaraq iqtisadiyyatın daha sürətlə böyüməsi demək deyil. Burada əsas məsələ büdcəyə daxil olan vəsaitin hansı mənbədən formalaşmasıdır. 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında Dövlət Vergi Xidməti xətti ilə büdcəyə 12,619 milyard manat daxil olması və bunun illik müqayisədə 9,2 faiz artması ilk növbədə vergi bazasının genişlənməsi və vergi yükünün müəyyən qədər artması ilə bağlıdır. Xüsusilə qeyri-dövlət sektorunda əvvəl mövcud olmuş gəlir vergisi güzəştinin başa çatması dövlətin eyni iqtisadi fəaliyyətdən daha çox vergi toplamasına imkan verib. Yəni burada gəlirlərin artmasının bir hissəsi iqtisadiyyatın böyüməsindən deyil, mövcud gəlirlərin daha böyük hissəsinin vergiyə cəlb edilməsindən yaranır.
Sadə desək, şirkət əvvəl 100 manat gəlir əldə edib bunun müəyyən hissəsinə vergi ödəyirdisə, güzəştin aradan qalxmasından sonra həmin şirkətin gəliri dəyişməsə belə, dövlətə ödədiyi vergi arta bilər. Buna görə də büdcə gəlirlərində 9,2 faizlik artımı birbaşa 9,2 faizlik iqtisadi böyümə kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Digər tərəfdən, iqtisadi artımın cəmi 1,4 faiz olması iqtisadi fəallığın kifayət qədər zəif qaldığını göstərir. Azərbaycan iqtisadiyyatının strukturunda neft-qaz sektorunun böyük çəkisi olduğuna görə hasilatın və ixracın dinamikası ümumi ÜDM artımına ciddi təsir edir. Neft hasilatında azalma və ya enerji sektorunda artımın məhdud olması qeyri-neft sektorundakı müəyyən müsbət dinamikanın ümumi iqtisadi göstəriciyə təsirini zəiflədir. Bundan başqa, vergi daxilolmalarının artması iqtisadiyyatın bütün sahələrində eyni dərəcədə inkişaf getdiyini göstərmir. Məsələn, müəyyən şirkətlər daha çox vergi ödəyə bilər, amma eyni zamanda investisiyalar, yeni müəssisələrin yaradılması, istehsalın genişləndirilməsi və istehlak kifayət qədər sürətlə artmaya bilər. İqtisadi artımı təmin edən əsas göstəricilər məhz istehsalın, investisiyaların, məhsuldarlığın, ixracın və daxili tələbin genişlənməsidir”.
İqtisadçı-ekspert onu da qeyd etdi ki, vergi güzəştlərinin ləğvinin iqtisadiyyata təsirinin başqa tərəfi də var: “Şirkətlərin ödədiyi vergi artdıqda onların sərəncamında qalan vəsait azalır. Əgər müəssisə həmin vəsaiti yeni avadanlıq almağa, istehsalı artırmağa və ya yeni iş yerləri yaratmağa yönəltməyi planlaşdırırdısa, əlavə vergi yükü bu investisiyaların bir hissəsini təxirə salır. Bu, xüsusilə mənfəət marjası aşağı olan və maliyyə resurslarına çıxışı məhdud şirkətlər üçün daha əhəmiyyətlidir. Amma burada güzəştlərin ləğvinin mütləq şəkildə iqtisadi artımı azaltdığını da demək olmaz. Əgər dövlət əlavə vergi gəlirlərini səmərəli şəkildə iqtisadiyyata qaytarırsa, məsələn, infrastrukturun, təhsilin, səhiyyənin, investisiya layihələrinin və biznes mühitinin maliyyələşdirilməsinə yönəldirsə, uzun müddətdə bunun iqtisadiyyata müsbət təsiri də ola bilər. Problem verginin toplanmasından daha çox həmin vəsaitin necə xərclənməsindədir. Digər mühüm məsələ inflyasiyadır. Nominal ifadədə vergi daxilolmaları arta bilər, amma qiymətlər də yüksəlirsə, bu artımın real iqtisadi genişlənməyə çevrilməsi məhdud olur. Məsələn, şirkətlərin dövriyyəsi qiymət artımı hesabına nominal olaraq yüksəlirsə, dövlət daha çox vergi toplaya bilər, lakin ölkədə fiziki olaraq daha çox məhsul istehsal olunmaya bilər. Buna görə nominal vergi artımı ilə real iqtisadi artımı bir-birindən ayırmaq lazımdır.
Əhalinin alıcılıq qabiliyyəti də burada mühüm amildir. İqtisadiyyatın dayanıqlı böyüməsi üçün insanların gəlirləri artmalı, istehlak və biznesin investisiya fəallığı yüksəlməlidir. Əgər gəlirlərin artımı qiymət artımının arxasında qalırsa, daxili tələbin genişlənməsi zəifləyir. Bu da xüsusilə ticarət, xidmət, tikinti və digər qeyri-neft sahələrində artım imkanlarını məhdudlaşdırır. Digər tərəfdən, Azərbaycanın iqtisadiyyatında struktur problemi qalmaqdadır. Neftdən asılılığın azaldılması və qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsi uzunmüddətli prosesdir. Qeyri-neft sektorunda artım olsa belə, onun həcmi və məhsuldarlığı hələ neft-qaz sektorundakı dəyişiklikləri tam kompensasiya edəcək səviyyədə olmaya bilər. Buna görə də ayrı-ayrı sahələrdə müsbət nəticələr ümumi ÜDM göstəricisində ciddi artım yaratmaya bilər. Burada vergi siyasətinin məqsədi də vacibdir. Əgər dövlət vergi güzəştlərini ona görə ləğv edirsə ki, iqtisadiyyatda bərabər rəqabət mühiti yaransın, vergidən yayınma azalsın və büdcənin gəlir bazası möhkəmlənsin, bu, fiskal baxımdan başadüşüləndir. Lakin paralel olaraq biznesin investisiya imkanlarını genişləndirən mexanizmlər yaradılmalıdır. Əks halda dövlət büdcəsinin gəliri artır, amma özəl sektorun inkişaf tempi zəifləyir. Əslində hazırkı mənzərəni belə ifadə etmək olar: dövlət fiskal baxımdan daha çox vəsait toplayır, amma iqtisadiyyat həmin sürətlə genişlənmir. Bu, iqtisadi artımın keyfiyyəti ilə bağlı sual yaradır. Büdcəyə əlavə vəsait daxil olması müsbət göstəricidir, lakin əsas məsələ həmin vəsaitin iqtisadi aktivliyə nə qədər çevrilməsidir.
Ona görə də 12,6 milyard manatlıq vergi daxilolmasını yalnız müsbət fiskal nəticə kimi deyil, həm də vergi yükünün biznesin davranışına necə təsir etdiyini nəzərə alaraq qiymətləndirmək lazımdır. Əgər dövlətin topladığı əlavə vəsait investisiyaya, istehsala, məhsuldarlığın artırılmasına və yeni bizneslərin yaranmasına yönəlirsə, qısamüddətli zəif artımdan sonra daha yüksək iqtisadi dinamika yarana bilər. Əksinə, vergi gəlirlərinin artması əsasən vergi yükünün yüksəldilməsi hesabına baş verir, özəl investisiyalar və istehsal isə genişlənmirsə, büdcə gəlirləri arta-arta iqtisadi artım zəif qala bilər. Yəni əsas sual “dövlət niyə daha çox vergi toplayır?” yox, “toplanan əlavə vergi iqtisadiyyatda yeni dəyər yaratmağa nə dərəcədə kömək edir?” sualıdır. 1,4 faizlik iqtisadi artım fonunda məhz bu məsələ 2026-cı ilin vergi siyasətinin effektivliyinin əsas göstəricilərindən biri olacaq”.
Vidadi ORDAHALLI
