Argentina prezidenti Havyer Miley Folklend adaları ilə bağlı Böyük Britaniyaya qarşı mövqeyini sərtləşdirib. O, Odlar Torpağında hərbi-dəniz bazası yaradılacağını və Argentina hökumətinin icazəsi olmadan adalar yaxınlığında neft hasil etmək istəyən şirkətlərə qarşı sanksiyalar tətbiq ediləcəyini açıqlayıb. Buna səbəb Britaniya və İsrail şirkətlərinin Folklend adalarının şimalında neft hasilatını nəzərdə tutan "Sea Lion" layihəsidir.
Böyük Britaniya Argentina prezidentinin açıqlamalarını rədd edərək Folklend adalarının Britaniyaya məxsus olduğunu bildirib. Məsələni daha da diqqətçəkən edən isə ABŞ prezidenti Donald Trampın Böyük Britaniyanın Folklend məsələsində əvvəlki kimi dəstəklənib-dəstəklənməyəcəyinə dair qeyri-müəyyən mövqe nümayiş etdirməsidir. Argentina 1833-cü ildən Britaniyanın nəzarətində olan adalar üzərində suverenlik iddiasını davam etdirir. 1982-ci ildə iki ölkə arasında bu məsələ ilə bağlı müharibə baş verib. 2013-cü ildə ada sakinləri Britaniya statusunun saxlanılmasına səs versələr də, Argentina bu referendumu tanımır.
Məsələnin hazırda yenidən aktuallaşmasının əsas səbəblərindən biri Argentinanın hərbi-dəniz imkanlarını artırmaq niyyəti, neft ehtiyatları uğrunda mübarizə və Trampın Britaniyaya münasibətdə əvvəlki mövqeyini dəyişə biləcəyinə dair siqnallardır.
Trampın Böyük Britaniyanın Folklend adaları məsələsində əvvəlki kimi dəstəklənəcəyinə dair mövqeyini şübhə altına alması Argentina prezidenti Mileyi daha sərt addımlar atmağa sövq edib. Belə görünür ki, Tramp bir tərəfdən Britaniyaya təzyiq göstərir, digər tərəfdən isə Argentina ilə yaxınlaşaraq iki müttəfiqi bir-birinə qarşı qoyur. Trampın məqsədi Britaniya-Argentina qarşıdurmasını həqiqətən dərinləşdirməkdir, yoxsa Londonu Vaşinqtonun tələblərinə uyğun davranmağa məcbur etmək üçün Folklend məsələsindən təzyiq aləti kimi istifadə edir?
Abutalıb Səmədov: "Tramp Böyük Britaniyanı İranla müharibədəki mövqeyinə görə cəzalandırmaq istəyir"
Folklend adaları uzun illərdir Argentina ilə Böyük Britaniya arasında mübahisəli ərazi olaraq qalır. 1982-ci ildə Argentina adaları ələ keçirsə də, Böyük Britaniya son nəticədə onları geri qaytara bildi. Həmin dövrdə NATO-nun 5-ci maddəsinin işə salınması məsələsi də gündəmə gəlmişdi. Lakin bu maddə tətbiq olunmadı. Maraqlıdır ki, NATO-nun 5-ci maddəsi tarixdə yalnız bir dəfə – 2001-ci il 11 sentyabr terror aktlarından sonra ABŞ-ın müdafiəsi məqsədilə tətbiq edilib.
Bu sözləri “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında deyən politoloq Abutalıb Səmədov əlavə edib ki, son dövrdə ABŞ-Böyük Britaniya münasibətlərində müəyyən dəyişikliklər müşahidə olunur. Onun sözlərinə görə, ABŞ-ın İrana qarşı həyata keçirdiyi əməliyyatlar zamanı Böyük Britaniyanın Vaşinqtona gözlənilən səviyyədə dəstək verməməsi münasibətlərə təsirsiz ötüşməyib. Xüsusilə Böyük Britaniyanın ABŞ-a öz hərbi bazalarından və gəmilərindən istifadə imkanı verməməsi Donald Tramp administrasiyasının narazılığına səbəb olub.
Politoloq qeyd edib ki, Tramp açıq şəkildə Folklend adaları məsələsində Böyük Britaniyanı müdafiə etməyəcəyini bildirib. Eyni zamanda, Argentina rəhbərliyinə göstərdiyi siyasi dəstək də diqqət çəkir. Bunun bir səbəbi Argentina Prezidenti Havyer Mileyin Trampın siyasi baxışlarına yaxın olmasıdır. Tramp bu tip liderlərlə münasibətlərə xüsusi önəm verir və onlar arasında müəyyən siyasi baxış eyniliyi mövcuddur.
Abutalıb Səmədovun fikrincə, ABŞ-ın xarici siyasətində və milli təhlükəsizlik yanaşmasında baş verən dəyişikliklər də məsələyə təsir edir. Trampın “Monro doktrinası”na verdiyi yeni məzmun çərçivəsində Amerika qitəsinin ABŞ-ın maraq zonası kimi qəbul edilməsi və kənar güclərin bu əraziyə müdaxiləsinin yolverilməz sayılması ön plana çıxır. Bu baxımdan Argentina rəhbərliyinin Vaşinqton üçün qəbuledilən olması təsadüfi deyil.
Politoloq hesab edir ki, Böyük Britaniyaya qarşı mövqenin sərtləşməsinin əsas səbəblərindən biri də Londonun İran müharibəsi zamanı tutduğu mövqedir. Digər mühüm amil isə Tramp administrasiyasının NATO ölkələrindən müdafiə xərclərini artırmaq tələbi ilə bağlıdır.
"ABŞ hərbi xərclərin artırılmasında maraqlıdır. Çünki bu, Amerikanın hərbi sənayesinə yüz milyardlarla dollar əlavə vəsaitin daxil olması deməkdir. NATO ölkələri silahlanmaya daha çox vəsait ayırdıqca, həmin silahların əsas hissəsinin ABŞ şirkətlərindən alınması Vaşinqton üçün böyük iqtisadi üstünlük yaradır", – deyə politoloq vurğulayıb.
Onun sözlərinə görə, bu prosesin qarşısında dayanan ölkələrdən biri də Böyük Britaniyadır. Londonun müdafiə xərclərini tələb olunan səviyyəyə qaldırmaq məsələsində ehtiyatlı davranması digər NATO üzvlərinin də analoji mövqe tutmasına səbəb ola bilər. ABŞ isə bunun qarşısını almağa çalışır.
Abutalıb Səmədov hesab edir ki, Folklend adaları məsələsində ABŞ-ın Argentina ilə yaxınlaşması Böyük Britaniyaya təzyiq vasitələrindən birinə çevrilə bilər. Argentina ilə Böyük Britaniya arasında hərbi güc baxımından ciddi fərq olsa da, adaların coğrafi mövqeyi London üçün əlavə problem yaradır. Folklend adaları Argentinaya çox yaxın, Böyük Britaniyadan isə 13 min kilometr uzaqdadır. Bu səbəbdən Argentinanın gələcəkdə hərbi imkanlarını gücləndirməsi və adalara qarşı hərbi addım atmağa qərar verməsi Böyük Britaniya üçün ciddi təhlükə yarada bilər.
Politoloq xatırladıb ki, 2013-cü ildə Folklend adalarında referendum keçirilib və əhalinin böyük əksəriyyəti Britaniya tərkibində qalmağa səs verib. Lakin Argentina bu referendumu tanımır və adalar üzərində suverenlik iddiasını davam etdirir.
"Hazırda məsələnin hərbi müstəviyə keçməsi və yaxın illərdə yeni müharibənin başlaması ehtimalı aşağıdır. Lakin qarşıdakı onilliklərdə Argentinada kimin hakimiyyətə gələcəyi və həmin hakimiyyətin Folklend adaları ilə bağlı hansı mövqeni tutacağı Böyük Britaniya üçün ciddi narahatlıq doğurur. Argentina inkişaf edən və kifayət qədər böyük potensiala malik dövlətdir. Əgər gələcəkdə ABŞ-ın da Buenos-Ayresə dəstəyi artsa, vəziyyət Böyük Britaniya üçün kifayət qədər çətinləşə bilər", – deyə A.Səmədov bildirib.
Politoloqun sözlərinə görə, Argentina hazırda əsasən iqtisadi və siyasi rıçaqlardan istifadə edir. Buenos-Ayres Folklend adaları yaxınlığında neft hasilatına da maneələr yaratmağa çalışır. Adaların ətrafında neft hasilatı ilə bağlı layihələrdə əsasən Britaniya və İsrail şirkətlərinin iştirak etməsi isə məsələyə əlavə geosiyasi çalar gətirir.
A.Səmədov hesab edir ki, hazırda Trampın əsas məqsədlərindən biri Böyük Britaniyaya İran məsələsində tutduğu mövqeyə görə təzyiq göstərmək və onu müdafiə xərclərini artırmağa məcbur etməkdir. Bu baxımdan Folklend adaları məsələsi də London üzərində təzyiq mexanizmlərindən birinə çevrilə bilər.
"Tramp hakimiyyətdə olduğu müddətdə Böyük Britaniyaya təzyiqlərin davam edəcəyi istisna edilmir. Lakin bundan sonrakı dövrdə ABŞ-da hakimiyyətin dəyişməsi Vaşinqton-London münasibətlərinə yeni dinamika gətirə bilər. Ona görə də Folklend adaları ətrafında gələcək hadisələrin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyini indidən dəqiq proqnozlaşdırmaq çətindir", – deyə politoloq əlavə edib.
Akif NƏSİRLİ
