Qulamhüseyn Əlibəyli: “Konsessiya hüququ Rusiyanın istədiyi ölkəyə və Moskvanın müəyyən etdiyi şərtlər çərçivəsində verilə bilər”
Rusiyanın Ermənistan dəmir yolları üzrə konsessiya hüququnu üçüncü ölkəyə verməsi İrəvan üçün ən yaxşı variantdır. Bu barədə Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan keçirilən brifinqdə Bişkekdə Putinlə baş tutmuş görüşünü şərh edərkən bildirib.
Daha sonra Paşinyan bunları qeyd edib: “Dəmir yolları məsələsini müzakirə etdik. Bu məsələnin öz həllini tapması ilə bağlı qarşılıqlı anlaşma var. Mövcud vəziyyət uzun müddət davam edə bilməz və qərarlar qəbul etmək lazımdır”.
Onun sözlərinə görə, Ermənistan və Rusiya məsələnin həlli yollarından birinin konsessiya hüququnun hər iki ölkə üçün məqbul olan üçüncü ölkəyə satılması olduğunu başa düşür: “Bu, ən yaxşı qərardır. Digər variantlar mənim üçün qeyri-realdır”.
Maraqlıdır, Rusiya bu varianta razılaşarmı? Yəni Ermənistan dəmir yolları üzrə konsessiya hüququnu üçüncü ölkəyə verilməsinə gedərmi?
Sözügedən məsələ ilə bağlı fikirlərini baki-xeber.com-la bölüşən sabiq millət vəkili, hüquqşünas Qulamhüseyn Əlibəyli hesab edir ki, Paşinyanın Rusiya ilə münasibətlərdə dəmir yolunun konsessiyası ilə əlaqədar məsələni növbəti dəfə gündəmə gətirməsi ilk baxışdan sadə texniki-iqtisadi məsələ kimi görünsə də mahiyyətcə bundan xeyli fərqli və problemli təsiri bağışlayır: “Belə ki, burada söhbət yalnız Ermənistan dəmir yollarının kim tərəfindən idarə olunacağından getmir. Söhbət Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı iqtisadi və strateji mövcudluğunun mühüm dayaqlarından birinin gələcəyindən gedir. Ermənistan dəmir yolu sistemi 2008-ci ildə 30 illik konsessiya müqaviləsi əsasında Rusiyanın nəzarətinə verilib. Bu müddət başa çatdıqdan sonra müqavilənin uzadılması imkanı da nəzərdə tutulub. Qeyd etmək lazımdır ki, Ermənistan dəmir yollarının konsessiyası bu gün Rusiya üçün sadəcə kommersiya məsələsi deyil. Bu, Cənubi Qafqazda geosiyasi və geoiqtisadi iştirakın real mexanizmlərindən birinə çevrilib. Bu regionda formalaşmış yeni geosiyasi reallıqlarla və regionun nəqliyyat xəritəsi sürətlə dəyişilməsi ilə əlaqədardır. Belə ki, Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh prosesinin irəliləməsi, kommunikasiyaların açılması perspektivi, Türkiyə istiqamətində yeni imkanlar, Ermənistanın tədricən Rusiyadan uzaqlaşaraq Avropaya yaxınlaşma siyasəti bu ölkənin dəmir yolları sistemini gələcəkdə daha böyük regional layihənin tərkib hissəsinə çevirə bilər. Belə bir şəraitdə Rusiyanın Ermənistan dəmir yolundan çıxması onun yalnız bir konsessiyanı itirməsi kimi yox, həm də gələcək regional nəqliyyat sistemində təsir imkanlarından birini də itirməsi ilə nəticələnəcək”.
Q. Əlibəylinin fikrincə, ilk baxışdan paradoksal görünsə də Rusiya tərəfindən konsessiya hüququnun başqa dövlətə verilməsi imkanı hüquqi və siyasi cəhətdən mümkün görünür: “Belə ki, konsessiya müqaviləsində nəzərdə tutulur ki, Ermənistanın razılığı olmadan Rusiya konsessiya hüququnu 3-cü dövlətə verə bilməz. Deməli, Ermənistanın razılığı ilə konsessiya hüququ başqa dövlətə verilə bilər. Bundan başqa, regional kommunikasiyaların açılması və regionun nəqliyyat xəritəsinin sürətlə dəyişilməsi fonunda Ermənistan dəmir yolları sisteminin əsaslı şəkildə yenidən qurulması, yeni infrastrukturların yaradılması zərurətə çevrilir. Ukraynaya təcavüz və müharibənin 5 ilə yaxın müddətdə davam etməsi, tətbiq edilən sanksiyalar Rusiya üçün təkcə siyasi deyil, həm də ciddi iqtisadi problemlər yaratdığından Ermənistan dəmir yollarının Rusiya tərəfindən yenidən qurulması inandırıcı görünmür. Məhz buna görə Ermənistan dəmiryollarının konsessiya hüququnun Rusiya tərəfindən müəyyən şərtlər daxilində üçüncü ölkəyə verilməsi ehtimal edilən və kompromis variant kimi nəzərdən keçirilə bilər. Müqavilənin şərtlərinə uyğun olaraq konsessiya hüququ Ermənistanın razılığı ilə Rusiya tərəfindən verilməli olduğu üçün həmin 3-cü tərəf hər 2 dövləti qane edən olmalıdır. Bunun müqabilində Rusiya öz şirkətlərinin yükdaşıma və tranzit imkanları qorunması, əvvəlki investisiyaların nəzərə alınması, Rusiya ilə Ermənistan arasındakı dəmir yolu əlaqələrinin hüquqi və texniki təminatları saxlanmasını, yeni operatorun Rusiyaya qarşı sanksiya siyasətinin alətinə çevrilməməsi üçün təminatlar əldə edə bilər. Başqa sözlə, Rusiya tərəfdən dəmir yollarının konsessiyanın üçüncü ölkəyə verilməsi mümkündür. Lakin konsessiya hüququ Rusiyanın istədiyi ölkəyə və Moskvanın müəyyən etdiyi şərtlər çərçivəsində verilə bilər. Burada maraqlı bir məqamı da qeyd etmək yerinə düşər. Rusiya nəqliyyat naziri Andrey Nikitin sentyabrın 1-də bildirib ki, Moskva Ermənistanla əvvəlki kimi işləyir və konsessiya üzrə öhdəliklərini yerinə yetirir. Daha sonra Baş nazirin müavini Aleksey Overçuk da İrəvanın məsələ ilə bağlı Moskvaya rəsmi müraciət etmədiyini deyib; bu mahiyyət etibarilə Rusiynın konesiya hüququnu 3-cü dövlətə vermək barədə danışıqlara başlamaqdan imtina etməməsinin göstəricisi kimi də qiymətləndirilə bilər. Yəni Rusiya məsələnin müzakirəsini əvvəlcədən rədd etmək istəmir. Bu isə öz növbəsində sövdələşmə üçün imkanların qaldığını göstərir.
Beləliklə, hesab edirəm ki, Rusiyanın əsas məqsədi dəmir yollarının konsessiya hüququnu nəyin bahasına olursa-olsun saxlamaq deyil. Əsas məqsəd konsessiyanı itirsə belə, strateji maraqlarını itirməməkdir. Əgər Rusiya yeni operatorun seçilməsi prosesində iştirak edə bilirsə, iqtisadi maraqlarını qoruya bilirsə və Ermənistan dəmir yolu gələcəkdə Rusiyanın regional nəqliyyat marşrutlarından tamamilə çıxarılmasına xidmət etmirsə, kompromisə gedə bilər. Belə halda konsessiya hüququnun üçüncü ölkəyə verilməsi Rusiya üçün məğlubiyyət kimi deyil, məqsədyönlü və idarə olunan geri çəkilmə kimi təqdim oluna bilər”.
Vidadi ORDAHALLI
