Bakıda 2–3 sentyabr tarixlərində Azərbaycan Respublikasının Minatəmizləmə Agentliyi (ANAMA) və BMT-nin Azərbaycandakı nümayəndəliyinin birgə təşkilatçılığı ilə keçirilən IV Beynəlxalq Mina Təhlükəsi üzrə Konfrans başa çatıb. “Humanitar minatəmizləmə və şəhərlərin bərpası: təhlükəsiz yaşayış məntəqələri üçün mükəmməllik standartlarının müəyyənləşdirilməsi” mövzusuna həsr olunan tədbirdə 60 ölkədən 400-dən çox nümayəndə iştirak edib.
Konfransda əsas diqqət minalardan təmizləmənin postmünaqişə dövründə şəhərlərin və yaşayış məntəqələrinin bərpası üçün əhəmiyyətinə, beynəlxalq əməkdaşlıq və donor mexanizmlərinə, yeni texnologiyaların tətbiqinə, dayanıqlı icmaların yaradılmasına və minatəmizləmə fəaliyyətinin uzunmüddətli inkişaf strategiyalarına inteqrasiyasına yönəlib. Tədbirin ikinci günündə xüsusilə vurğulanıb ki, mina problemi yalnız humanitar məsələ deyil, həm də sülh quruculuğu, insanların təhlükəsizliyi, keçmiş məcburi köçkünlərin geri qayıdışı və iqtisadi inkişafla birbaşa bağlıdır.
Prezidentin xüsusi tapşırıqlar üzrə nümayəndəsi Elçin Əmirbəyov bildirib ki, müharibənin atəş səsləri dayansa da, minaların yaratdığı təhlükə hələ də davam edir. Azərbaycan tərəfi beynəlxalq ictimaiyyətə minatəmizləmə işlərinə uzunmüddətli və proqnozlaşdırıla bilən maliyyə dəstəyinin artırılması çağırışı edib. Burada söhbət yalnız birdəfəlik yardımdan deyil, işçi qüvvəsinin hazırlanması, texnikanın alınması və minatəmizləmə prosesinin sürətləndirilməsi üçün çoxillik maliyyələşmə mexanizminin yaradılmasından gedir.
Konfransda Azərbaycanın üzləşdiyi mina probleminin miqyası da diqqətə çatdırılıb. ANAMA-nın məlumatına görə, Vətən müharibəsindən sonra azad edilmiş ərazilərdə 298 min hektardan çox ərazi təmizlənib, 260 mindən çox mina və digər partlayıcı sursat zərərsizləşdirilib. Bu rəqəmlər problemin miqyasını göstərməklə yanaşı, Azərbaycanın minatəmizləmə işlərinin böyük hissəsini öz resursları hesabına həyata keçirdiyini də ortaya qoyur.
Konfransın sonunda yekun bəyannamə qəbul edilib. Sənəddə humanitar minatəmizləmənin təhlükəsiz şəhər və yaşayış məntəqələrinin yaradılması, postmünaqişə bərpası, dayanıqlı inkişaf və sülh quruculuğu ilə əlaqələndirilməsinin əhəmiyyəti vurğulanıb. Lakin bəyannamənin tam mətninə baxdıqda, Azərbaycana beynəlxalq yardımın yetərsizliyi açıq və sərt şəkildə tənqid olunmayıb. Sənəd əsasən diplomatik və ümumi həmrəylik dili ilə hazırlanıb. Azərbaycanın təcrübəsi tanınır, ölkəyə həmrəylik ifadə edilir və beynəlxalq ictimaiyyət Azərbaycandakı minatəmizləmə səylərini “daha da dəstəkləməyə” çağırılır.
Məhz “daha da dəstəkləməyə çağırış” ifadəsi müəyyən mənada mövcud dəstəyin kifayət qədər olmadığını göstərən dolayı mesaj kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin burada söhbət konkret tənqiddən deyil, diplomatik formuladan gedir. Eyni yanaşma bəyanatın donor dəstəyinin bərpa və yenidənqurma prioritetləri ilə “daha yaxşı uyğunlaşdırılmasına ehtiyac olduğu” barədə müddəasında da özünü göstərir. Bu ifadə mövcud maliyyələşmənin strukturunda müəyyən problemlərin olduğunu dolayısı ilə qəbul etsə də, “Azərbaycana real yardım göstərilmir” kimi konkret qiymətləndirmə sənəddə yer almayıb.
Konfrans zamanı səsləndirilən bəzi daha konkret fikirlər də yekun bəyannaməyə daxil edilməyib. Məsələn, Ermənistanın dəqiq mina xəritələrini təqdim etməməsinin təmizləmə prosesini ləngitməsi ilə bağlı fikirlər ayrıca çıxışlarda səsləndirilib və sənəddə konkret fakt kimi əks olunmayıb. Bu da göstərir ki, yekun bəyannamə daha çox ümumi prinsipləri, beynəlxalq həmrəyliyi və gələcək əməkdaşlıq istiqamətlərini müəyyənləşdirən siyasi-diplomatik sənəd xarakteri daşıyır.
Bununla belə, məsələnin belə bir beynəlxalq sənəddə əks olunmasının Azərbaycan üçün əhəmiyyəti az deyil. Ən mühüm məqam ondan ibarətdir ki, mina probleminin həlli və donor dəstəyinin artırılması məsələsi artıq yalnız Azərbaycanın çağırışı kimi qalmır. BMT nümayəndəliyinin iştirakı ilə keçirilən beynəlxalq konfransın yekun sənədində bu istiqamətdə ehtiyacların və dəstəyin artırılması çağırışının yer alması gələcək diplomatik və maliyyə müzakirələri üçün istinad nöqtəsi yaradır.
Azərbaycan gələcəkdə donor ölkələr və beynəlxalq təşkilatlarla danışıqlarda həmin sənədə istinad edərək problemin miqyasını, görülən işləri və beynəlxalq dəstəyin artırılmasına ehtiyacı daha əsaslandırılmış şəkildə ortaya qoya bilər. Başqa sözlə, məsələ beynəlxalq sənəddə əksini tapdıqda “Azərbaycan özü yardım istəyir” yanaşmasından “beynəlxalq ictimaiyyət bu problemin həlli üçün daha geniş dəstəyə ehtiyac olduğunu sənədləşdirib” yanaşmasına keçmək mümkün olur.
Bundan əlavə, yekun sənəd gələcək hesabatlarda, beynəlxalq donor proqramlarında və maliyyələşmə mexanizmlərinin formalaşdırılmasında siyasi arqument kimi istifadə oluna bilər. Xüsusilə donor dəstəyinin bərpa və yenidənqurma prioritetləri ilə daha yaxşı əlaqələndirilməsi barədə müddəa gələcəkdə maliyyə və texniki yardımın konkret ehtiyaclara yönəldilməsi üçün əsas yarada bilər.
Bu baxımdan, yekun bəyannamədə Azərbaycanın üzləşdiyi problemin birbaşa tənqid formasında ifadə olunmaması müəyyən çatışmazlıq sayıla bilər. Çünki konkret rəqəmlər, maliyyə yükü və beynəlxalq yardımın real səviyyəsi sənəddə daha açıq göstərilsəydi, Azərbaycanın gələcək tələbləri üçün daha güclü arqument bazası yaranardı. Ancaq diplomatik sənədlərin mahiyyəti nəzərə alındıqda, ümumi və yumşaq ifadələrin seçilməsi də təəccüblü deyil. Belə sənədlər adətən tərəflərin razılaşa biləcəyi ortaq mövqeni əks etdirir və konkret dövlətləri birbaşa ittiham etməkdən çəkinir.
Nəticə etibarilə, Bakı konfransının əsas nəticəsi yalnız yekun bəyannamənin qəbul edilməsi deyil, mina probleminin beynəlxalq gündəmdə saxlanılması və minatəmizləmənin sülh, təhlükəsizlik, bərpa və dayanıqlı inkişaf məsələləri ilə əlaqələndirilməsidir. Azərbaycan üçün növbəti mərhələdə əsas məsələ isə bu siyasi və diplomatik dəstəyi konkret nəticələrə – uzunmüddətli maliyyələşməyə, yeni texnologiyalara, texniki avadanlıqlara və beynəlxalq donorların daha böyük öhdəliklərinə çevirmək olacaq.
Akif NƏSİRLİ
