Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Ermənistanın Avropa İttifaqına üzvlük prosesinə başlaması ilə bağlı qanunun qəbul edilməsinin ölkənin Avrasiya İqtisadi İttifaqından çıxması anlamına gəldiyini bildirib. Putin Ermənistanın həm Aİ, həm də Aİİ-də eyni vaxtda üzv olmasının mümkün olmadığını vurğulayıb və bu məsələ ilə bağlı referendum keçirilməsini təklif edib.
Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan isə İrəvanın Rusiya və Aİİ qarşısında götürdüyü öhdəlikləri araşdırdığını və onların pozulmasına dair hər hansı hal aşkar etmədiyini bildirib. Paşinyanın sözlərinə görə, Ermənistanın 2025-ci ildə qəbul etdiyi Avropaya inteqrasiya haqqında qanun Aİİ-dən çıxmaq barədə qərar deyil.
Ermənistanın Aİ ilə yaxınlaşması son dövrdə sürətlənib. Paşinyan avqustun 24-də Aİ-yə üzvlük üçün müraciət prosesinə başlamaq niyyətini açıqlayıb. Avropa Komissiyası isə Ermənistanın Aİ-yə əvvəlkindən daha yaxın olduğunu, lakin üzvlük prosesinin müəyyən edilmiş prosedurlar və namizəd ölkənin göstəriciləri əsasında aparıldığını bildirib.
Moskva isə Ermənistanın Avropaya inteqrasiya istiqamətində atdığı addımları Aİİ ilə münasibətlər baxımından ciddi məsələ kimi qiymətləndirir. Putin daha əvvəl də Aİ və Aİİ üzvlüyünün uzlaşdırılmasının mümkün olmadığını bildirmişdi. Sentyabrın 1-də Bişkekdə Putin və Paşinyan arasında keçirilən görüşdə də əsas müzakirə mövzularından biri Ermənistanın Aİ-yə inteqrasiya planları olub.
Ermənistanın Avropa İttifaqına inteqrasiya istiqamətində atdığı addımlar fonunda Rusiya ilə Aİİ arasında seçim gündəmə gələrsə, bu proses Azərbaycanın regiondakı nəqliyyat və tranzit imkanlarına, xüsusilə Orta Dəhliz və Azərbaycan üzərindən yükdaşımalarına necə təsir göstərə bilər?
Ermənistanın Avropa İttifaqına inteqrasiya kursunu sürətləndirməsi artıq yalnız İrəvanla Brüssel arasındakı münasibətlər çərçivəsində qiymətləndirilə biləcək məsələ deyil. Bu proses Cənubi Qafqazın geosiyasi və geoiqtisadi arxitekturasına, regional güc balansına, eləcə də nəqliyyat-kommunikasiya xəritəsinə birbaşa təsir göstərə biləcək mühüm amilə çevrilir.
Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin Ermənistanın eyni vaxtda həm Avropa İttifaqında, həm də Avrasiya İqtisadi İttifaqında üzv olmasının mümkün olmadığını bildirməsi Moskvanın İrəvanın Avropaya inteqrasiya istiqamətində atdığı addımlara ciddi yanaşdığını göstərir. Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyanın isə Avropaya inteqrasiya haqqında qəbul edilən qanunun Aİİ-dən çıxmaq qərarı olmadığını vurğulaması göstərir ki, İrəvan hələlik Moskva və Brüssel arasında manevr imkanlarını qorumağa çalışır.
Bəhruz Quliyev: "Ermənistanın Moskva ilə Brüssel arasında qarşılaşacağı seçim Azərbaycanın qarşısında yeni imkanlar yaradır"
"Səs" qəzetinin baş redaktoru, siyasi ekspert Bəhruz Quliyev hesab edir ki, burada əsas məsələ Ermənistanın hazırkı bəyanatlarından daha çox, prosesin gələcəkdə hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyidir.
Onun sözlərinə görə, Ermənistan gələcəkdə Aİ ilə inteqrasiyanı strateji seçimə çevirərsə və bunun nəticəsində Aİİ-dən çıxmaq məsələsi rəsmiləşərsə, bu, ölkənin xarici iqtisadi əlaqələrinin və nəqliyyat-logistika sisteminin yenidən qurulmasını zəruri edə bilər: "Ermənistanın Rusiya və Aİİ məkanından uzaqlaşması onun yeni bazarlara, yeni logistika marşrutlarına və Qərb istiqamətli nəqliyyat bağlantılarına ehtiyacını artıracaq. Bu baxımdan Ermənistanın Avropaya inteqrasiya prosesi təkcə siyasi deyil, həm də ciddi geoiqtisadi nəticələr yarada bilər".
Ekspertin fikrincə, belə bir ssenaridə Azərbaycanın geostrateji və tranzit əhəmiyyəti daha da arta bilər. Çünki Azərbaycan artıq Şərqlə Qərbi birləşdirən əsas nəqliyyat qovşaqlarından birinə çevrilib. Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiyadan gələn yüklərin Azərbaycan ərazisindən keçməklə Gürcüstan və Türkiyə istiqamətində Avropa bazarlarına çıxarılması Orta Dəhlizin regional və beynəlxalq əhəmiyyətini artırır.
Ermənistanın Rusiya yönümlü iqtisadi və nəqliyyat sistemindən müəyyən dərəcədə uzaqlaşması isə regionda alternativ marşrutlara tələbi yüksəldə bilər. Bu proses Azərbaycanın tranzit imkanlarının genişləndirilməsi baxımından yeni perspektivlər yaradır.
B.Quliyev bildirir ki, Azərbaycan üçün bu məsələdə iki əsas istiqamət xüsusilə diqqət çəkir. Bunlardan birincisi Orta Dəhlizdir. Rusiya ərazisindən keçən marşrutlara alternativlərin əhəmiyyət qazandığı bir şəraitdə Azərbaycan–Xəzər–Mərkəzi Asiya xətti daha cəlbedici marşruta çevrilir. Ermənistanın Avropa ilə iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsi də gələcəkdə regional yük axınlarının şaxələndirilməsinə əlavə stimul verə bilər.
İkinci mühüm istiqamət isə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat bağlantısının təmin edilməsidir. Vaşinqtonda əldə edilmiş razılaşmalar çərçivəsində gündəmə gələn TRIPP layihəsinin reallaşması regional nəqliyyat xəritəsində yeni imkanlar yarada bilər. Bu halda Azərbaycan yalnız tranzit ölkə kimi deyil, Cənubi Qafqazın formalaşmaqda olan yeni logistika sisteminin əsas iştirakçılarından biri kimi mövqeyini daha da möhkəmləndirə bilər.
Ekspert hesab edir ki, Ermənistanın Avropaya inteqrasiyası Azərbaycanın nəqliyyat imkanları üçün avtomatik olaraq mənfi nəticə demək deyil. Əksinə, Ermənistanın Qərbə açılması yeni regional bağlantıların formalaşmasına gətirib çıxararsa, bundan Azərbaycan da iqtisadi fayda əldə edə bilər.
"Avropa ilə Asiya arasında iqtisadi əlaqələrin genişlənməsi, yük dövriyyəsinin artması və yeni marşrutların yaranması bütövlükdə regionun nəqliyyat imkanlarına tələbi yüksəldir. Bu baxımdan Ermənistanın seçimindən daha vacib məsələ həmin prosesin hansı nəqliyyat və iqtisadi model üzərində qurulmasıdır", – deyə B.Quliyev qeyd edib.
Onun sözlərinə görə, bunun üçün əsas şərt nəqliyyat layihələrinin siyasi qarşıdurma vasitəsinə deyil, regional əməkdaşlıq və iqtisadi inkişaf alətinə çevrilməsidir. Azərbaycan da regionda kommunikasiya xətlərinin açılmasını, dövlətlərin bir-birinin ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə hörmət etməsini, nəqliyyat bağlantılarının isə siyasi deyil, iqtisadi məntiqlə inkişaf etdirilməsini dəstəkləyir.
Bəhruz Quliyev vurğulayıb ki, Ermənistanın Aİİ ilə Aİ arasında qarşılaşdığı seçim əslində daha böyük geosiyasi prosesin yalnız bir hissəsidir. Müasir dünyada nəqliyyat və logistika marşrutları artıq iqtisadi layihə olmaqla yanaşı, geosiyasi rəqabətin də əsas elementlərindən birinə çevrilib. Şərqlə Qərb arasındakı yük axınlarına çıxış əldə edən ölkələr həm iqtisadi, həm də siyasi baxımdan əlavə imkanlar qazanırlar.
Bu baxımdan Azərbaycanın mühüm üstünlüyü ondan ibarətdir ki, ölkə artıq formalaşmaqda olan Orta Dəhlizin əsas halqalarından birinə çevrilib. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Ələt nəqliyyat qovşağı, dəmir yolu infrastrukturu, avtomobil yolları və beynəlxalq nəqliyyat dəhlizləri Azərbaycanın tranzit potensialını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Ekspert hesab edir ki, Ermənistanın hansı iqtisadi-siyasi ittifaqa üstünlük verməsindən asılı olmayaraq, Azərbaycan öz tranzit strategiyasını daha da gücləndirməlidir. Azərbaycanın əsas hədəfi yalnız qonşu ölkələrin siyasi seçimlərinə reaksiya vermək deyil, Cənubi Qafqazın yeni nəqliyyat xəritəsinin formalaşmasında təşəbbüskar tərəf olmaqdır.
"Əslində, Ermənistanın Moskva ilə Brüssel arasında qarşılaşacağı seçim Azərbaycanın qarşısında Cənubi Qafqazda yaranan yeni geosiyasi konfiqurasiyanı iqtisadi üstünlüyə çevirmək üçün imkan yaradır. Azərbaycanın əsas gücü də məhz bundadır ki, dəyişən geosiyasi şəraitdə milli maraqlarını qorumaqla yanaşı, Şərqlə Qərb arasında etibarlı, təhlükəsiz və dayanıqlı tranzit körpüsü rolunu daha da möhkəmləndirsin", - siyasi şərhçi qeyd etdi.
B.Quliyev əlavə edib ki, Ermənistanın hansı istiqaməti seçməsindən asılı olmayaraq, Cənubi Qafqazda formalaşacaq yeni geosiyasi və geoiqtisadi düzəndə Azərbaycan amili mütləq nəzərə alınmalıdır.
Akif NƏSİRLİ
