ABŞ Prezidenti Donald Tramp İranla atəşkəs və danışıqlar məsələsində mövqeyini sərtləşdirib. Tramp bildirib ki, Vaşinqton artıq İranı danışıqlar masasına oturtmağa çalışmır və hazırkı vəziyyətdən daha çox razıdır.
ABŞ prezidentinin sözlərinə görə, İran iqtisadiyyatı ciddi şəkildə zəifləyib və ABŞ Hörmüz boğazında üstün mövqeyə malikdir. Trampın bu açıqlaması ABŞ-İran qarşıdurmasının diplomatik yolla dayandırılması perspektivinin yaxın müddətdə zəiflədiyini göstərir.
Bu bəyanat ABŞ-ın İran üzərində hərbi və iqtisadi təzyiqi artırdığı bir vaxtda səslənib. Son günlər tərəflər arasında qarşılıqlı zərbələr yenidən intensivləşib. ABŞ İran ərazisində hərbi obyektlərə zərbələr endirib, İran isə ABŞ-ın regiondakı hərbi mövqelərinə və müttəfiqlərinə qarşı hücumlar həyata keçirib.
Trampın yeni mövqeyi İranı güzəştə məcbur etmək üçün hərbi və iqtisadi təzyiqin davam etdiriləcəyi mesajı kimi qiymətləndirilir. Bununla yanaşı, diplomatik kanalın faktiki olaraq bağlanması münaqişənin daha uzun müddət davam etməsi və regionda gərginliyin genişlənməsi riskini artırır.
ABŞ-İran qarşıdurmasının uzanması, xüsusilə Hörmüz boğazı ətrafında vəziyyəti daha həssas edir. Bu marşrutdan dünya neft ticarətinin mühüm hissəsi keçdiyindən hərbi eskalasiyanın enerji bazarlarına, neft qiymətlərinə və qlobal logistika zəncirinə təsir göstərməsi mümkündür.
Trampın "artıq İranla atəşkəs razılaşmasına nail olmaq üçün səy göstərməyəcəyik" bəyanatı ABŞ-ın diplomatik həll yolundan faktiki imtina etməsi deməkdirmi, yoxsa bu, Tehrana təzyiqi artırmaq üçün taktiki gedişdir? Bu mövqe müharibənin uzunmüddətli və nəzarətdən çıxan qarşıdurmaya çevrilməsi riskini nə qədər artırır?
Azər Həsrət: "Tramp İranı uzunmüddətli təzyiqlə taqətdən salmaq taktikasını seçib"
Siyasi şərhçi Azər Həsrət “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, ABŞ Prezidenti Donald Trampın İranla bağlı son açıqlamalarından Vaşinqtonun əsas məqsədinin Tehranda ABŞ-la normal münasibətlər qura biləcək yeni hakimiyyətin formalaşmasına nail olmaq olduğu qənaətinə gəlmək mümkündür.
Onun sözlərinə görə, Trampın mesajlarında İran xalqının ayağa qalxaraq mövcud rejimi dəyişməsi və ölkədə dünya ilə normal danışa biləcək hakimiyyətin qurulması ideyası ön plana çıxır. Ekspert hesab edir ki, Vaşinqtonun yanaşması müəyyən mənada Venesuelada tətbiq olunan modelə bənzəyir.
"Venesuelada da ABŞ əvvəlcə sərt təzyiq siyasəti həyata keçirdi. Daha sonra isə tərəflər arasında münasibətlər normallaşmağa başladı. Hətta hazırda Venesuelanın neft ehtiyatlarının işlənməsi ilə bağlı ABŞ-la əməkdaşlıq imkanları müzakirə olunur. Deməli, ABŞ-ın əsas məqsədi müəyyən ölkələri tamamilə sıradan çıxarmaq yox, onunla normal münasibətlər qura biləcək hakimiyyətlə işləməkdir", - deyə Azər Həsrət bildirib.
Siyasi şərhçinin fikrincə, Vaşinqton İranla bağlı da məhz belə bir yanaşmadan çıxış edir. Lakin burada əsas problem İran daxilində hakimiyyətin müxtəlif qanadları arasında mövcud olan mövqe fərqləridir. Onun sözlərinə görə, İran Prezidenti və onun komandası ABŞ-la danışıqlara müəyyən qədər meyilli olduğu halda, SEPAH və ali dini rəhbərliyin mövqeyi daha sərtdir.
Azər Həsrət hesab edir ki, bu ziddiyyətlər ABŞ-İran danışıqlarının qarşısında ciddi maneə yaradır. "Prezidentin komandası Amerika ilə danışır, müəyyən razılaşmalar əldə olunur, lakin həmin razılaşmaların icrasına təminat yoxdur. Çünki SEPAH və ali dini rəhbərlik öz bildiyini edir. Belə vəziyyətdə ABŞ İranı təmsil edən tərəflə razılığa gəlsə belə, bu razılaşmanın yerinə yetiriləcəyinə necə əmin ola bilər?" - deyə siyasi şərhçi bildirib.
Ekspertin fikrincə, Trampın artıq İranla atəşkəs və razılaşma əldə olunmasına səy göstərməyəcəkləri barədə açıqlaması da məhz bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir. Onun sözlərinə görə, Vaşinqton hesab edir ki, İran daxilində qərarların vahid mərkəzdən qəbul edilmədiyi şəraitdə əldə ediləcək hər hansı razılaşmanın uzunmüddətli olması çətindir.
Azər Həsrət əlavə edib ki, Tramp son günlər ABŞ-ın İranın hərbi və iqtisadi imkanlarını ciddi şəkildə zəiflətdiyini də xüsusi vurğulayır. Onun sözlərinə görə, ABŞ prezidenti İranın hərbi qüvvələrinin, xüsusilə dəniz və hava imkanlarının zəiflədiyini, ölkənin iqtisadi vəziyyətinin ağırlaşdığını və milli valyutanın dəyər itirdiyini önə çəkir.
Siyasi şərhçi hesab edir ki, bu, Vaşinqtonun İrana qarşı qısamüddətli deyil, uzunmüddətli təzyiq strategiyasına üstünlük verdiyini göstərir. Onun fikrincə, məqsəd İranı birbaşa genişmiqyaslı quru müharibəsi ilə məğlub etməkdən daha çox, iqtisadi və hərbi təzyiqlər vasitəsilə tədricən zəiflətmək və nəticədə hakimiyyəti güzəştə məcbur etmək ola bilər.
"Bir zamanlar SSRİ-yə tətbiq olunan və ya başqa ölkələrə qarşı istifadə edilən uzunmüddətli təzyiq siyasətində olduğu kimi, burada da əsas məqsəd qarşı tərəfi tədricən taqətdən salmaq ola bilər. İran üçün də görünür ki, belə bir taktika seçilib: uzunmüddətli təzyiqlə ölkəni iqtisadi və hərbi baxımdan zəiflətmək, nəticədə onu ABŞ-la razılaşmağa və daha böyük siyasi dəyişikliklərə getməyə məcbur etmək", - deyə Azər Həsrət vurğulayıb.
Onun sözlərinə görə, bu yanaşma həyata keçirilərsə, İran qarşısında iki əsas seçim qala bilər: ya mövcud sərt kursu davam etdirərək daha ağır iqtisadi və hərbi təzyiqlərlə üzləşmək, ya da hakimiyyət daxilində müəyyən dəyişikliklərə gedərək ABŞ və Qərblə yeni münasibətlər modelinə keçmək.
Azər Həsrətin fikrincə, Trampın hazırkı bəyanatlarının əsas mesajı məhz budur: ABŞ İranla sadəcə müvəqqəti atəşkəs əldə etməklə kifayətlənmək istəmir, Vaşinqton Tehranın gələcək siyasi kursunda daha fundamental dəyişiklik görmək istəyir.
Dəniz NƏSİRLİ
