Azərbaycanda aqrar sektorun inkişafı dövlətin xüsusi diqqət mərkəzində olsa da, müəyyən problemlər, xüsusilə ətlə təminat sarıdan çətinliklər tam aradan qalxmayıb. Xatırladaq ki, hələ bu il mayın 25-də prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə kənd təsərrüfatına həsr olunmuş müşavirə keçirilib. Dövlət başçısı inkişafa aid edilən bir sıra məsələlərdən danışdıqdan sonra deyib: "Ancaq buna baxmayaraq, son vaxtlar kənd təsərrüfatı istehsalında dinamika məni qane etmir".
Heyvandarlıq sahəsinə aid rəqəmləri sadalayan prezident daxili istehsal və idxal balansını belə açıqlayıb: "Mal əti: özümüzü 84 faiz təmin edirik, 30 min ton idxal edilir, 150 min ton daxili istehsaldır. Quş əti: 82 faiz, 147 min ton istehsal, 32 min ton idxal. Qoyun-keçi əti: 94 faiz, istehsal 88 min ton, idxal 5 min ton". Dövlət başçısı ət, süd və quş əti məhsulları üzrə daxili təminatın 100 faizə çatdırılmasının vacibliyini vurğulayıb. Amma o da faktdır ki, son illər Azərbaycanda mal-qaranın sayı azalıb. Ekspertlər bunu ölkədə pambıqçılığın inkişafı məqsədilə bir sıra qoyunçuluq təsərrüfatlarına icarəyə verilmiş torpaqların geri alınması və örüş sahələrinin azaldılması ilə izah edirlər. Digər tərəfdən, Azərbaycanda yem istehsalı aşağı düşür və örüş əraziləri sıradan çıxır. Bütün bunlar fonunda ölkədə heyvanların sayı azalır ki, bu da qiymətlərə təsir edir. Son günlər Azərbaycanda yenidən dana ətinin bahalaşması da bunun daha bir sübutudur. Hazırda paytaxtın bir sıra pərakəndə satış məntəqələrində sümüklü dana əti 18 manat 50 qəpiyə, sümüksüz ət isə 23 manata təklif olunur. Satıcılar baş verənləri tədarükçülərin qiymət artımı ilə izah edirlər. Ötən ilin eyni dövründə Azərbaycanda dana ətinin kiloqramı 16, iki il əvvəl isə 13-14 manata satılırdı. Bu ilin əvvəlində də ölkədə dana ətinin 1 manat civarında bahalaşdığı açıqlanmışdı. Hökumət rəsmiləri hələlik ətlə bağlı son qiymət artımını şərh etməyiblər. Müstəqil iqtisadçılar isə bunu əsasən ölkədə ətə olan tələbatın ödənilməməsi və ümumilikdə inflyasiya prosesi ilə izah edirlər. Dövlət Statistika Komitəsinin son məlumatında bildirilirdi ki, bu ilin yanvar-iyul aylarında ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə ət istehsalı 3.8 faiz artıb. Bu ilin 7 ayında ət istehsalının 248.2 min ton olduğu vurğulanıb. Lakin iqtisadçılar bu artımı yetərli saymır. Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatında isə bu ilin 7 ayında ötən ilin analoji dövrü ilə müqayisədə ölkəyə ət idxalının artdığı bildirilir. Qeyd edildiyi kimi, iqtisadçılar bahalaşmanın səbəblərini şərh edərkən son illər ölkədə həm mal-qaranın sayının azalmasını, həm də yem məhsullarının bahalaşmasını əsas gətirirlər. Digər tərəfdən iqlim dəyişikliyi nəticəsində örüş torpaqları azalır, yaylaqlar məhdudlaşır və bu da heyvandarlığa ciddi təsir göstərir. Nəticədə imkanlar daralır və istehsal həcmi azalır.
Amma məsələ təkcə bununla məhdudlaşmır. Qlobal qeyri-sabitlik, logistika xərclərinin artması və dünya bazarlarında baş verən proseslər də qiymət artımına gətirib çıxarır. Bahalaşmanın əsas səbəblərindən biri yem xərclərinin artmasıdır. Mütəxəssislərin hesablamalarına görə, heyvandarlıq təsərrüfatlarında maya dəyərinin təxminən 60–70 faizini yem xərcləri təşkil edir. Yem komponentlərinin bir hissəsinin idxaldan asılı olması isə xarici bazarlardakı qiymət dəyişikliklərinin daxili bazara təsirini artırır. Bununla yanaşı, yanacaq, nəqliyyat və enerji xərclərinin yüksəlməsi də ətin son satış qiymətinə əlavə yük gətirir. Dünya bazarlarında təklifin azalması nəticəsində bir çox ölkələr ixrac həcmini azaltmağa məcbur olur. Əvvəllər müəyyən miqdarda ixrac edən ölkələr indi daxili tələbatı nəzərə alaraq ixracı məhdudlaşdırır. Bu isə idxaldan asılı ölkələrdə, o cümlədən Azərbaycanda qiymət artımına və idxalın azalmasına səbəb olur. Digər mühüm amil heyvandarlığın struktur problemləridir. Azərbaycanda istehsalın əhəmiyyətli hissəsinin kiçik təsərrüfatlar üzərində qurulması məhsuldarlığın yüksəldilməsini və xərclərin optimallaşdırılmasını çətinləşdirir. Damazlıq heyvan fondunun yenilənməsi, müasir texnologiyaların tətbiqi və yem istehsalının genişləndirilməsi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlətin 2026–2030-cu illər üçün nəzərdə tutduğu tədbirlərdə də damazlıq bazasının genişləndirilməsi, süni mayalanmanın artırılması və yerli yem istehsalının stimullaşdırılması kimi istiqamətlər ön plana çəkilir.
Qiymət artımı restoran, kafe və digər iaşə obyektlərinə də təsirsiz ötüşmür. Ət əsaslı yeməklərin maya dəyərinin yüksəlməsi həmin müəssisələrin menyu qiymətlərini artırmasına və ya porsiyaların ölçüsünü azaltmasına səbəb ola bilər. Beləliklə, ətin bahalaşması yalnız istehlakçının marketdə ödədiyi məbləği deyil, bütövlükdə ərzaq və xidmət qiymətlərini də təsirləndirə bilir. Beləliklə, Azərbaycanda ətin bahalaşması bir səbəblə izah edilə bilməz. Yem və digər istehsal xərclərinin artması, idxaldan müəyyən asılılıq, heyvandarlıqda məhsuldarlıq problemləri, logistika xərcləri və dövri tələb artımları birlikdə qiymət təzyiqi yaradır. Problemin uzunmüddətli həlli üçün yerli yem istehsalının artırılması, damazlıq heyvandarlığın inkişaf etdirilməsi, fermerlərin daha səmərəli istehsala keçidi və bazarda rəqabətin gücləndirilməsi vacibdir. Bu tədbirlər həyata keçirildiyi halda həm istehsal xərclərini azaltmaq, həm də əhalinin ət məhsullarına əlçatanlığını yaxşılaşdırmaq mümkündür. Amma artan qiymətlər müəyyən mənada bu sahəni investisiya baxımından daha cəlbedici edir. Rentabellik artdıqca investisiyalar yönəlir və nəticədə istehsal genişlənə, qiymətlər isə sabitləşə bilər. Lakin bu proses zaman tələb edir. O da faktdır ki, ət Azərbaycanda əhalinin gündəlik qida rasionunda mühüm yer tutan əsas ərzaq məhsullarından biridir. Buna görə də ətin qiymətində baş verən artım yalnız bazar göstəricisi kimi deyil, həm də ailələrin sosial rifahına və istehlak davranışına təsir edən amil kimi qiymətləndirilir.
Ramil QULİYEV
