Azərbaycan-ŞƏT əməkdaşlığının geosiyasi əsasları

Tarix: 04.09.2026 / 13:36
Bölmə: Siyasət

21-ci əsrdə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT) əsasən regional təhlükəsizlik mexanizmindən siyasi, iqtisadi, nəqliyyat və humanitar əməkdaşlıq üçün daha geniş platformaya çevrilib. Təşkilatın üzvlərinin sayının artması və geniş tərəfdaşlıq şəbəkəsinin formalaşdırılması onun geosiyasi əhəmiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırıb.

Bu fonda Bakının Cənubi Qafqaz, Xəzər regionu, Mərkəzi Asiya və Çin ilə Avropa arasındakı nəqliyyat yollarının kəsişməsində strateji mövqe tutması Azərbaycanın ŞƏT ilə əməkdaşlığını xüsusilə aktuallaşdırır.

2016-cı ildə ŞƏT Dialoq Tərəfdaşı statusunu almış Azərbaycanın qurumla regional təhlükəsizlik, terrorizm, ekstremizm və separatizmlə mübarizə, ticarət, investisiya, enerji, nəqliyyat, telekommunikasiya, mədəniyyət, elm və turizm sahələrində əməkdaşlığı nəzərdə tutulur.

Həmin memorandumun umzalanmasından keçən dövr ərzindətə qarşılıqlı əməkdaşlıq rəsmi dialoqun sərhədlərini aşıb.

Belə ki, 2026-cı ildən etibarən Azərbaycan təşkilatın keçid institusional modelində ŞƏT tərəfdaş dövlətləri arasındadır. Rəsmi ŞƏT sənədlərində yeni hüquqi arxitektura nəhayət qüvvəyə minənə qədər Azərbaycan dialoq tərəfdaşları arasında yer alır.

Bu baxımdan, təşkilatla münasibətlərin hazırkı mərhələsi sadəcə Azərbaycanın rəsmi statusunu artırmaq istəyi kimi yox, həm də təşkilatla qarşılıqlı əlaqəsini yeni ŞƏT institusional modelinə uyğunlaşdırmaq prosesi kimi qiymətləndirilməlidir.

Azərbaycanın ŞƏT üçün geosiyasi cəlbediciliyi ilk növbədə onun coğrafi mövqeyi ilə izah olunur. Xəzər hövzəsini Cənubi Qafqazla birləşdirən Azərbaycan Mərkəzi Asiyanı Türkiyə və Avropa bazarları ilə birləşdirən nəqliyyat marşrutlarına çıxışa malikdir. Nəticədə, Azərbaycan ŞƏT üzv dövlətlərinin əhəmiyyətli bir hissəsi ilə Avropa regionu arasında əlaqə qurmağa qadirdir.

Bu mənada Çini və Orta Asiyanı Qazaxıstan, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropa ilə birləşdirən Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu və ya Orta Dəhliz xüsusi rol oynayır. Bakı bu marşrutun inkişafını xarici iqtisadi və geosiyasi strategiyasının əsas elementi kimi görür. Son illərdə Orta Dəhliz boyunca Azərbaycan ərazisindən keçən yük daşımaları əhəmiyyətli dərəcədə artıb və Ələt Beynəlxalq Limanının infrastruktur tutumunun ildə 15 milyon tondan 25 milyon tona qədər genişləndirilməsi planlaşdırılır.

ŞƏT üçün bu, Avropa bazarları ilə Avropa dövlətlərinin təşkilata birbaşa institusional qəbulunu tələb etməyən əlavə qarşılıqlı əlaqə kanalı yaradır. Bu həmçinin Azərbaycanın ŞƏT tədbirlərində yalnız milli nəqliyyat mərkəzi kimi yox, həm də inkişaf etməkdə olan Avrasiya qarşılıqlı əlaqə sisteminin vacib elementi kimi iştirakını şərtləndirir.

Nəqliyyat gündəliyinin tədricən geosiyasi ölçü qazanmasının əsas səbəbi də məhz budur. Asiyadan Avropaya malların çatdırılması üçün müxtəlif marşrutlar arasında rəqabət infrastrukturun siyasi təsir yaratmaq üçün bir vasitəyə çevrilməsi deməkdir. Orta Dəhliz təkcə iqtisadi baxımdan deyil, həm də strateji baxımdan maraq doğurur, çünki o, Avrasiya kommunikasiyalarının şaxələndirilməsinə töhfə verir.

Beləliklə, Bakının ŞƏT ilə qarşılıqlı əməkdaşlığı “əlaqə geosiyasəti” kimi mühüm bir ölçüyə malikdir: təkcə ərazilər üzərində nəzarət deyil, həm də Avrasiyanın müxtəlif bölgələri arasında malların, enerjinin, kapitalın və məlumatların hərəkətini təmin etmək imkanı vacibdir.

Azərbaycanın ŞƏT ilə əməkdaşlığının əsas elementlərindən biri Çin amilidir. Çin təşkilat daxilində xüsusi mövqe tutur və eyni zamanda Avrasiya infrastruktur layihələrində əsas investor və iştirakçıdır.

Bakı üçün Pekin ilə münasibətlər müstəqil strateji məzmuna malikdir. 2024-cü ilin iyulunda Azərbaycan və Çin strateji tərəfdaşlıq quran birgə bəyannamə imzaladılar. Sənəddə Çinin Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun inkişafında daha fəal iştirak etməyə, Azərbaycan və marşrut boyunca yerləşən digər dövlətlərlə birlikdə onun effektiv fəaliyyətinin təmin etməyə hazır olduğu bildirilir. 2025-ci ilin aprelində isə iki ölkə arasında münasibətlər hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə qaldırldı.

Bu baxımdan, Azərbaycan üçün ŞƏT həm çoxtərəfli təşkilat, həm də Çinlə qarşılıqlı əlaqə üçün əlavə diplomatik kanal deməkdir. Eyni zamanda, Bakı xarici siyasətini yalnız Çinlə məhdudlaşdırmadan Pekinlə münasibətləri inkişaf etdirmək imkanı qazanır. Pekin üçün Azərbaycan Çin yüklərinin Qafqaza, daha sonra isə Türkiyəyə və Avropaya çıxışını təmin edə bilən bir dövlət kimi vacibdir. Orta Dəhlizin inkişafına dəstək Çinin Avrasiya bağlantısı və “Bir Kəmər, Bir Yol” Təşəbbüsü ilə uzalşır. Yeri gəlmişkən, Azərbaycan bu təşəbbüsü dəstəkləyən ilk ölkələrdən biridir və 2025-ci ildə Prezident İlham Əliyev ölkənin Avrasiya üçün nəqliyyat və logistika mərkəzi kimi rolunu bir daha vurğulayıb.

Bununla belə, Azərbaycan digər güc mərkəzləri ilə əməkdaşlıqdan imtina etmək fikrində deyil. Əksinə, Bakı çoxvektorlu xarici siyasətinin bir hissəsi kimi Çin amilindən istifadə etməklə yanaşı, Çin, Rusiya, Türkiyə, Mərkəzi Asiya dövlətləri, Avropa İttifaqı və digər tərəfdaşlarla münasibətlərin inkişafına çalışır.

Bakının ŞƏT ilə əməkdaşlığın ikinci fundamental seqmenti təhlükəsizlik məsələsidir. ŞƏT-in yaradılmasının ilkin baza prinsipləri terrorizm, ekstremizm və separatizmlə mübarizə ilə sıx bağlıdır. Bu məsələlər Azərbaycan-ŞƏT gündəliyində də mövcuddur. 2016-cı il memorandumunda regional sabitlik və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq, eləcə də transmilli təhdidlərə qarşı mübarizə nəzərdə tutulur.

Lakin, burada mühüm bir fərq var. ŞƏT NATO kimi hərbi ittifaq deyil və tərəfdaşlarına ənənəvi kollektiv müdafiə zəmanətləri vermir. Onun əhəmiyyəti əsasən siyasi və diplomatik koordinasiya, məsləhətləşmələr və transmilli təhlükəsizlik məsələləri üzrə əməkdaşlıqdadır. Təşkilat, dövlətlərin terrorizm, ekstremizm, separatizm, transmilli cinayətkarlıq və digər təhdidlərə qarşı mübarizə səylərini əlaqələndirməyə yönəlmiş təhlükəsizlik şurası katiblərinin görüşləri mexanizmini idarə edir.

Azərbaycan üçün bu cür mexanizmlərdə iştirak təhlükəsizlik məsələləri üzrə beynəlxalq dialoqun gücləndirilməsi baxımından dəyərlidir. Eyni zamanda, Bakı suverenlik, ərazi bütövlüyü və dövlətlərin daxili işlərinə qarışmamaq prinsiplərinə əsaslanaraq regional sabitlik barədə öz anlayışını inkişaf etdirmək imkanı qazanır.

Bakının ŞƏT ilə əməkdaşlığının ən maraqlı aspektlərindən biri onun Azərbaycanın çoxvektorlu xarici siyasəti ilə əlaqəsidir.

Azərbaycan eyni zamanda Türkiyə ilə sıx münasibətləri dərinləşdirir, Rusiya ilə əhəmiyyətli iqtisadi-siyasi əlaqələri saxlayır, İran və Qazaxıstanla qarşılıqlı əlaqələr qurur, Avropa İttifaqı ilə əlaqələri genişləndirir. Bu kontekstdə ŞƏT-ə Azərbaycanın bir ittifaq sistemindən digərinə geosiyasi “keçidi” mexanizm kimi baxılmamalıdır. Əksinə, ŞƏT əlavə platforma kimi xidmət edir və Bakıya diplomatik məkanını genişləndirməyə imkan verir.

ŞƏT ilə Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) arasındakı əlaqə burada xüsusilə vacibdir. Eyni vaxtda TDT-də iştirak edən Mərkəzi Asiya dövlətlərinin xeyli hissəsi Azərbaycanla sıx əlaqələrə malikdir. Bu, iki çoxtərəfli məkanın - ŞƏT və Türk məkanının unikal kəsişməsini yaradır. Nəticədə, Azərbaycan Xəzər regionu, Mərkəzi Asiya, Türkiyə və Cənubi Qafqaz arasındakı mövqeyindən istifadə edərək daha sıx iqtisadi-siyasi əlaqələr şəbəkəsi yarada bilir. Bu baxımdan, onun ŞƏT-də iştirakı beynəlxalq əməkdaşlığın digər formatlarını əvəz etmək əvəzinə onu tamamlayır.

Əməkdaşlığın ən vacib elementlərindən biri energetika sahəsidir. Azərbaycan əhəmiyyətli karbohidrogen ehtiyatlarına malikdir və eyni zamanda bərpa olunan enerji sektorunu inkişaf etdirir. ŞƏT geniş enerji ehtiyatlarına və artan enerji tələbatına malik ölkələri bir araya gətirir və çoxtərəfli əməkdaşlıq üçün imkanlar yaradır.

Azərbaycanın enerji potensialı ölkənin nəqliyyat coğrafiyası kontekstində xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Enerji və nəqliyyat dəhlizləri əsasən bir-biri ilə bağlıdır: inkişaf etmiş liman, dəmir yolu və boru kəməri infrastrukturunun olması ölkənin regional mərkəz kimi rolunu artırır.

Gələcəkdə ŞƏT dövlətləri ilə əməkdaşlıq ənənəvi enerji ticarətindən yaşıl enerji, elektrik şəbəkələri, texnologiya və investisiya sahələrində birgə layihələrə qədər genişlənə bilər. Beləliklə, enerji komponenti iqtisadi və geosiyasi məqamlar arasında körpü olmaq potensialına malikdir.

Azərbaycanın ŞƏT ilə əməkdaşlığı Çin, Rusiya, İran və Orta Asiya dövlətləri ilə siyasi əlaqələrin gücləndirilməsi, onun Avrasiya nəqliyyat arxitekturasında rolunun genişləndirilməsi, infrastruktur layihələrinə investisiyaların cəlb olunması, enerji və rəqəmsal əməkdaşlığın inkişafı, regional təhlükəsizlik məsələləri üzrə çoxtərəfli dialoqda iştirak etmək, daha çoxqütblü beynəlxalq sistemin yaranması kontekstində diplomatik manevr qabiliyyətinin gücləndirilməsi baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Beləliklə, Azərbaycanın ŞƏT ilə əməkdaşlığı Avrasiya geosiyasətinin daha geniş transformasiyasının bir hissəsi kimi dəyərləndirilməlidir. Bakı üçün bu, ölkənin nəqliyyat, enerji və diplomatik əlaqə kimi rolunu gücləndirmək üçün bir vasitədir, ŞƏT üçün isə Cənubi Qafqazda təsirini genişləndirmək və Avrasiyanın qərb nöqtələrinə daha effektiv çıxış əldə etmək üçün bir fürsətdir. Məhz əlaqə, təhlükəsizlik və iqtisadi inkişaf sahələrində maraqların üst-üstə düşməsi Azərbaycan-ŞƏT əməkdaşlığının daha da dərinləşməsi üçün təməl yaradır.

Sahil İsgəndərov,

politoloq

DİGƏR XƏBƏRLƏR

Tarix: 09.10.2026 / 23:44

Məktəbin yolu nə məscid yoludur, nə də kilsə yoludur... Hicab yalnız məsciddə və məişətdə uyğundur...

Tarix: 09.10.2026 / 23:27

Türkiyə Azərbaycanla münasibətləri hədəf alan paylaşımları dezinformasiya adlandırdı

Tarix: 09.10.2026 / 22:31

Rusiya Ukrayna ilə "enerji atəşkəsi" müqabilində ABŞ-dan sanksiyaların qaldırılmasını istədi…

Tarix: 09.10.2026 / 21:42

Gürcüstanda Avropa Parlamentinə qarşı “üsyan” başladı...

Tarix: 09.10.2026 / 21:25

Rubio Avropadan ABŞ-ın təbəəsi olmağı tələb etdi... "əks halda məhvə gedirsiniz"...

Tarix: 09.10.2026 / 20:52

Zəngəzur dəhlizində elektrik xəttinin çəkilişi “başladı”...

Tarix: 09.10.2026 / 20:26

Prezident İlham Əliyevin sosial media hesablarında Türkmənistana işgüzar səfərinə dair videoçarx paylaşılıb

Tarix: 09.10.2026 / 20:17

MDB dövlət başçılarının zirvəsində İran prezidenti ilk dəfə...

Tarix: 09.10.2026 / 19:36

Avroparlament özünün korrupsiya ayıbına kor olmur, Azərbaycanı ittiham edir...

Tarix: 09.10.2026 / 19:21

Ermənistan dəmir yoluna görə ABŞ və Rusiya arasında əzilir...

Tarix: 09.10.2026 / 19:14

Əliyev Orta Dəhlizin 20 faiz güclənməsinin səbəblərini Zirvədə belə izah etdi...

Tarix: 09.10.2026 / 18:18

MƏKKƏ SAZİŞİ, TÜRK DÜNYASININ YENİ XƏTTİ VƏ AZƏRBAYCANIN QOVŞAQ DÖVLƏT KONSEPSİYASI

VİDEO

Tarix: 27.11.2025 / 11:10

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Tarix: 12.11.2025 / 11:05

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Tarix: 21.06.2025 / 08:15

Dünyada xaos böyüyür, Azərbaycana təhlükə də artır... - VİDEO

Tarix: 08.10.2026 / 18:55

Erməni təcavüzündən hələlik 32 kütləvi məzarlıq qalıb - Xarici dipkorpusun mövqeyi...

Tarix: 08.10.2026 / 18:27

Prezident Əliyevin məntiqi - “Belə nankor qonşusu olanlar daim öz hərbi gücünü artırmalıdır...”

Tarix: 08.10.2026 / 15:19

1000-5000 pensiya alanların artımı nə qədər olacaq?..

Dövlətçilik tarixinə siyasi-ideoloji baxış, milli-mədəni mühitin mühafizəsi...