Son bir il yarım ərzində TRIPP layihəsi Ermənistanda yalnız çox həvəskar səviyyədə müzakirə olunub. Bu fikri Alternativ Layihələr qrupunun üzvü, politoloq Vahe Ovannisyan bildirib.
Qeyd edək ki, parlamentin xarici əlaqələr üzrə daimi komitəsi Ermənistan və ABŞ arasında TRIPP layihəsi üzrə strateji əməkdaşlıq haqqında çərçivə sazişini ehtiva edən qanun layihəsini təsdiqləyib. Ovannisyan bu fonda qeyd edib: "İctimai fəallarımız, peşəkar və ekspert icmamız, siyasi dairələrimiz əsasən iki düşərgəyə bölünmüşdü: "TRIPP pisdir, bu xəyanətdir" və "TRIPP yaxşıdır, bu vətənpərvərlikdir". Biz nadir hallarda məlumatlı və əsaslandırılmış fikirlər eşitdik. Və təəssüf ki, bu vacib sənəd və Ermənistandakı bu vacib proses, bir çox digər əhəmiyyətli məsələlər kimi, həvəskar səviyyədə qaldı". Onun qiymətləndirməsində parlament müzakirəsi bir suala da cavab verə bilmədi; əksinə, bir sıra yeni suallar doğurdu. Müzakirə özü də tərəfdarları rəqiblərlə qarşı-qarşıya qoymaqla eyni şəkildə davam etdi: “Görünür, TRIPP ilə bağlı danışıqları yalnız ABŞ və Azərbaycan aparır. 8 avqust 2025-ci ildən sonra Ermənistandan yalnız öz ərazisindən istifadəyə razılıq tələb olunur, TRIPP parametrləri isə ABŞ və Azərbaycan arasında danışıqlar yolu ilə aparılır. Və güc balansına əsasən, hər iki tərəf daha çox şey əldə etməyə çalışacaq”. O, həmçinin xatırladıb ki, ABŞ seçkiləri yaxınlaşır və bundan sonra Tramp administrasiyasının bu layihəyə marağının azalması mümkündür. Bu arada, politoloqun fikrincə, Ermənistanda elə bir vəziyyət yaranıb ki, həm TRIPP-in mövcudluğu, həm də ondan imtina pisdir, çünki yeni logistik həllərin olmaması Cənubi Qafqaz regionunda vəziyyətin sabitləşməsinə mane ola bilər: "Dünyada baş verən tektonik dəyişikliklər fonunda biz bu gün TRIPP-in bizim üçün yaxşı və ya pis olduğunu dəqiq bilmədən onu təsdiqləyirik". Ekspert həmçinin qeyd edib ki, TRIPP İrana aparmasa da, əlavə razılaşmalarda Ermənistanın Naxçıvan vasitəsilə İran ərazisi ilə fasiləsiz və maneəsiz əlaqə saxlaması nəzərdə tutulur. Alternativ variant Ovannisyanın hazırda real hesab etmədiyi, sıfırdan yeni bir xətt çəkmək üçün milyardlarla dollarlıq bir layihədir: "Biz İranla Naxçıvan vasitəsilə əlaqə qururuqmu? Ermənistan İrana dəmir yolu ilə əlaqə qururmu? Digər tərəfdən, bu əlaqəni Azərbaycan dəmir yolları ilə inteqrasiya yolu ilə qurmaq mümkün deyilmi? Azərbaycan bizə belə maneəsiz və təhlükəsiz rabitə təmin edəcəkmi? Bu barədə hər hansı danışıqlar aparılıbmı?".
Eyni zamanda, o, sənədin parlamentin plenar iclasında müzakirəsinin daha dərin və əsaslandırılmış olacağına və cəmiyyətin aktual suallara cavab alacağına ümid etdiyini bildirib. Ermənistan və ABŞ arasında strateji əməkdaşlıq haqqında çərçivə sazişinin, TRIPP-in ratifikasiyası haqqında qanun layihəsinə gələn həftə Ermənistan Milli Assambleyasının növbəti plenar iclasında baxılması planlaşdırılır. TRIPP layihəsi strateji tranzit dəhlizinin yaradılmasını nəzərdə tutur. Layihəyə əsasən, Ermənistan ABŞ-a Azərbaycanın Naxçıvanla quru əlaqəsi qurmağı ümid etdiyi marşrutu inkişaf etdirmək üçün 99 ilə qədər uzunmüddətli eksklüziv hüquqlar verəcək. Sazişdə əsas məsələlərə nəzarət mexanizmləri ilə yanaşı, əksər payı ABŞ-a məxsus olan bir şirkətin yaradılması nəzərdə tutulur. Birinci mərhələdə ABŞ-a 74% pay təklif olunur, Ermənistana isə 26% pay verilir və sazişin yenilənməsi ilə Ermənistanın payını 49%-ə çatdırmaq imkanı var. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin MDB ölkələri üzrə Dördüncü Departamentinin direktoru Mixail Kalugin əvvəllər TRIPP layihəsinin həyata keçirilməsi ilə bağlı risklərdən danışmışdı. Moskva layihənin həyata keçirilməsinin həm geosiyasi, həm də infrastruktur çətinlikləri ilə dolu olduğunu qeyd edir. Rusiya tərəfi Ermənistan-İran sərhədində Rusiya sərhədçilərinin mövcudluğuna, Azərbaycan infrastrukturuna inteqrasiya üçün Rusiya standartlı dəmir yolu ölçülərindən istifadənin zəruriliyinə və “Rusiya Dəmir Yolları”nın törəmə müəssisəsi olan “Cənubi Qafqaz Dəmir Yolu” ilə 2038-ci ilə qədər qüvvədə olan güzəşt müqaviləsinə işarə edir. Bundan əlavə, Ermənistanın AİB-in üzvü və birliyin vahid gömrük məkanının bir hissəsi olaraq qaldığı vurğulanır. Eyni zamanda, Rusiya dəfələrlə TRIPP layihəsində müxtəlif səviyyələrdə iştirak etməyi nəzərdən keçirməyə hazır olduğunu bildirib, xüsusən də Moskva və İrəvanın dəmir yolu infrastrukturu sahəsində uzunmüddətli əməkdaşlığı nəzərə alınmaqla. Eyni zamanda, Moskva təşəbbüsün həyata keçirilməsi üçün bütün parametrlərin və mexanizmlərin ətraflı öyrənilməsinin vacibliyini vurğulayır.
Samirə SƏFƏROVA
