Liviyanın şərqində yerləşən Nümayəndələr Palatası Türkiyə ilə dənizçilik sazişini qəbul edib. Sazişin təsdiqlənməsi regionda gərginliyi artırıb və Aİ ölkələri, Misir və İsrail tərəfindən kəskin tənqidlərə səbəb olub.
Türkiyə-Liviya Dənizçilik Sazişi Şərqi Aralıq dənizində iki ölkənin dəniz yurisdiksiyası zonalarını müəyyən edən anlaşma memorandumudur. Sənəd 2019-cu ilin noyabr ayında İstanbulda Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan və Liviyanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış Milli Razılıq Hökumətinin (MRH) keçmiş baş naziri Fayez əs-Sərrac tərəfindən imzalanıb. Saziş 8 dekabr 2019-cu ildə qüvvəyə minib və iki ölkənin kontinental şelfini və müstəsna iqtisadi zonalarını müəyyən edir, neft və qaz da daxil olmaqla təbii sərvətlərin kəşfiyyatı və istehsalı üçün çərçivə yaradır. Türkiyə memorandumu 2019-cu ilin dekabr ayında ratifikasiya etdi və sənəd hər iki ölkənin rəsmi qəzetlərində dərc edildikdən sonra qüvvəyə mindi. Eyni zamanda, MBH müqaviləni BMT-yə təhvil verdi və Türkiyə bir neçə ay sonra onu qeydiyyata təqdim etdi. 2020-ci ildə BMT qurumun nizamnaməsinin 102-ci maddəsinə uyğun olaraq Aralıq dənizində dəniz yurisdiksiyası zonalarının delimitasiyası haqqında müqaviləni qeydiyyata aldı. Bu sənədin imzalanması Liviya Milli Ordusu (LMO) üçün kritik bir anda, Xəlifə Haftarın rəhbərliyindəki Liviya Milli Ordusu qüvvələrinin Tripoliyə böyük hücum başlatdığı bir vaxtda baş verdi. Dəniz güzəştləri müqabilində Türkiyə Tripoli hökumətinə hərbi dəstək verdi ki, bu da ona LMO hücumunu dəf etməyə və vətəndaşq müharibəsinin gedişatını dəyişdirməyə imkan verdi. Bu müdaxilə Ankara ilə 2020-ci ildə razılaşmanı rədd edən və Türkiyə ilə siyasi əlaqələri kəsən şərqi Liviya düşərgəsi arasında fikir ayrılığına səbəb oldu. Misir Xarici İşlər Nazirliyi müqaviləni "Misirin müstəsna iqtisadi zonası və kontinental şelf daxilində suveren hüquqlarının pozulması" adlandırıb. Lakin Qahirə Liviyanın şərq parlamenti tərəfindən təsdiqlənmənin Misir üçün heç bir hüquqi qüvvəyə malik olmadığında israr edir və memorandumu "qüvvədən düşmüş" adlandırır. Diplomatik ritorikanın arxasında münasibətlərdə transformasiya dayanır. Misir Haftarın əsas tərəfdarlarından biri idi və şərqi Liviyanı özünün geosiyasi mülkü hesab edirdi. Yunanıstan və Kipr üçün müqavilənin ratifikasiyası onların ən böyük qorxularını təsdiqlədi. Afina əvvəllər 2019-cu il memorandumunu "qanunsuz və etibarsız" elan etmişdi və Tobrukdakı səsvermədən sonra bu mövqeyi təkrarlayaraq şərq parlamentinin qərarının heç nəyi dəyişmədiyini qeyd etdi. Yunanıstanın əsas arqumenti Türkiyə və Liviyanın dəniz zonalarının delimitasiyası üçün hüquqi əsas ola biləcək heç bir əks və ya bitişik sahil xəttinin olmamasıdır.
Bundan əlavə, Afina qeyd edir ki, müqavilə BMT-nin Dəniz Hüququ Konvensiyasına əsasən öz dəniz zonalarına malik olan Krit, Rodos və Karpatos adalarının dəniz hüquqlarını nəzərə almır. Yunanıstan BMT Təhlükəsizlik Şurasını bu müqavilənin Şərqi Aralıq dənizində təhlükəsizlik və sabitliyə yaratdığı risklər barədə məlumatlandırıb. Kipr də öz növbəsində ratifikasiyanı pisləyərək, Liviya parlamentini təsdiqini geri götürməyə çağırıb. Aİ-nin mövqeyi Yunanıstan və Kiprin mövqeyi ilə uzlaşır. Birgə bəyanatda Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Leyen və Avropa Şurasının sədri António Kosta müqavilənin "üçüncü dövlətlərin suveren hüquqlarını pozduğunu, Dəniz Qanununa zidd olduğunu və etibarsız olduğunu" vurğuladılar. Aİ iki üzv dövləti dəstəkləmək öhdəliyini bir daha təsdiqlədi və bütün ölkələri, UNCLOS da daxil olmaqla, beynəlxalq hüquqa uyğun olaraq suveren hüquqlarına hörmət etməyə çağırdı. Qeyd etmək vacibdir ki, Türkiyə UNCLOS-un tərəfi deyil, yəni Ankara dəniz sərhədlərini tənzimləyən müqavilə qaydalarına tabe deyil və bunun əvəzinə beynəlxalq hüququn ədalət və coğrafi xüsusiyyətlərə hörmət prinsiplərinə əsaslanan öz şərhini tətbiq edir. Bu hüquqi boşluq Aİ və üzv dövlətlərin hüquqi arqumentlərini Türkiyənin əks arqumentlərinə qarşı həssas edir.
Yunanıstan və Kiprlə sıx müttəfiqlik münasibətləri saxlayan İsrail də təsdiqləməni qətiyyətlə pisləyib. İsrail Xarici İşlər Nazirliyi Liviya Nümayəndələr Palatasının qərarını qətiyyətlə pisləyərək, Türkiyəni Şərqi Aralıq dənizini qeyri-sabitləşdirmək cəhdində günahlandırıb. İsrail müqaviləni regional müttəfiqlərinin suveren hüquqlarının pozulması və bölgədə sabitliyi pozmağa yönəlmiş daha geniş Türkiyə siyasətinin bir hissəsi kimi görür. Bu addım regional qütbləşmənin daha da dərinləşdiyini göstərir, İsrail, Yunanıstan və Kipr getdikcə Türkiyə təşəbbüslərinə qarşı vahid blok yaradırlar. Ankara bütün tənqidləri rədd edərək, müqavilənin tam qanuni olduğunda və artıq qüvvədə olduğunda israr edir. Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyi bildirib ki, memorandum beynəlxalq hüquqa və ədalət prinsipinə əsaslanaraq hər iki ölkənin qarşılıqlı hüquq və maraqlarını qoruyur. Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan müqaviləni həm hüquqi, həm də tənzimləyici baxımdan tamamilə qanuni adlandırıb və əlavə edib ki, bu, müzakirə mövzusu deyil. Türkiyə şərq parlamentinin ratifikasiyasını sadəcə bir formallıq kimi görür, çünki müqavilə artıq 2019-cu ildən bəri Ankara üçün qüvvədədir və bunu ikitərəfli əlaqələrin gücləndirilməsi və Liviyanın Aralıq dənizindəki maraqlarının qorunması istiqamətində atılan addım kimi alqışlayır.
Tahir TAĞIYEV
