Zelenskinin Rusiyaya qarşı dron hücumlarının intensivləşdiriləcəyini açıqlaması Rusiya-Ukrayna müharibəsində yeni və daha təhlükəli mərhələnin yarana biləcəyi ilə bağlı narahatlıqları artırıb. Ukrayna Prezidenti Rusiya hava məkanından istifadə edən aviaşirkətləri və sığortaçıları xəbərdar edərək, xüsusilə Moskva və Sankt-Peterburqa uçuşların riskli ola biləcəyini bildirib. Onun sözlərinə görə, Rusiya səmasında dronların sıxlığı o qədər artacaq ki, bu amil mülki aviasiya tərəfindən nəzərə alınmalıdır.
Zelenskinin açıqlamasının diqqətçəkən tərəfi ondan ibarətdir ki, Kiyev artıq dron hücumlarını yalnız hərbi obyektlərə zərbə vasitəsi kimi deyil, Rusiyanın hava məkanında ciddi təhlükəsizlik problemi yaratmaq imkanı kimi təqdim edir. Zelenski mülki aviasiyanı hədəf almadıqlarını bildirsə də, Rusiya hava məkanında təhlükəsiz dövrün başa çatdığını bəyan edir. Bu isə faktiki olaraq Rusiyanın hava nəqliyyat sisteminə əlavə təzyiq mesajıdır.
Məsələnin daha təhlükəli tərəfi isə müharibənin coğrafiyasının getdikcə genişlənməsidir. Artıq döyüşlər yalnız cəbhə xətti ilə məhdudlaşmır. Tərəflər bir-birinin dərinliklərində yerləşən hərbi obyektlərə, enerji infrastrukturlarına, sənaye müəssisələrinə və nəqliyyat sistemlərinə zərbələr endirirlər. Ukraynanın dron strategiyasının əsas məqsədlərindən biri Rusiyanın müharibəni öz ərazisindən uzaqda aparmaq imkanlarını məhdudlaşdırmaq və Rusiya cəmiyyətinin müharibənin nəticələrini daha çox hiss etməsinə nail olmaqdır.
Rusiya da öz növbəsində Ukraynanın şəhərlərinə və kritik infrastrukturlarına hücumlarını davam etdirir. Beləliklə, tərəflər arasında "zərbə və cavab zərbəsi" mexanizmi getdikcə daha geniş miqyas alır. Bu prosesin davam etməsi müharibənin təkcə hərbi cəbhədə deyil, hava məkanı, nəqliyyat və iqtisadiyyat sahəsində də daha ciddi nəticələr yaratmasına səbəb ola bilər.
Mülki aviasiyanın prosesə daxil olması isə xüsusi narahatlıq doğurur. Rusiya hava məkanından müxtəlif ölkələrin aviaşirkətləri istifadə edir. Dron hücumlarının intensivləşməsi nəticəsində hava limanlarının müvəqqəti bağlanması, reyslərin gecikdirilməsi və ya ləğv olunması, uçuş marşrutlarının dəyişdirilməsi və sığorta risklərinin artması mümkündür. Bu halda məsələ yalnız Rusiya və Ukrayna arasında hərbi qarşıdurma olmaqdan çıxaraq beynəlxalq aviasiya təhlükəsizliyi probleminə çevrilə bilər.
Moskva və Sankt-Peterburq kimi böyük şəhərlərin hava məkanında təhlükənin davamlı xarakter alması Rusiyanın iqtisadi və nəqliyyat sisteminə də təsir göstərə bilər. Hava nəqliyyatında yaranan fasilələr sərnişin və yük daşımalarının ritmini poza, aviaşirkətlərin xərclərini artıra və Rusiyanın beynəlxalq aviasiya əlaqələrinə əlavə məhdudiyyətlər gətirə bilər. Eyni zamanda, sığorta şirkətlərinin yüksək riskli hesab etdikləri istiqamətlər üzrə tarifləri artırması da istisna deyil.
Putinin reaksiyası isə vəziyyətin siyasi və hərbi baxımdan daha da sərtləşə biləcəyindən xəbər verir. Rusiya Prezidenti Zelenskinin açıqlamalarını "dövlət terroruna cəhd" kimi qiymətləndirib və mülki aviasiya ilə bağlı hər hansı faciə baş verəcəyi təqdirdə Rusiyanın cavab verəcəyini bildirib. Bu açıqlama Moskvanın Ukraynanın belə addımlarına qarşı daha sərt hərbi tədbirlər görə biləcəyi barədə açıq xəbərdarlıq kimi qəbul edilə bilər.
Putinin "terrorçularla danışıqlar aparılmır" bəyanatı da diqqət çəkir. Çünki bu ifadə Ukrayna ilə diplomatik təmasların perspektivi baxımından kifayət qədər sərt mövqeni nümayiş etdirir. Danışıqlar prosesinin əsasən dalana dirəndiyi barədə açıqlamalarla birlikdə götürüldükdə, tərəflərin hazırda siyasi kompromisdən daha çox hərbi təzyiq vasitələrinə üstünlük verdiyi görünür.
Bununla belə, mövcud vəziyyəti avtomatik olaraq müharibənin "əbədi müharibə" formasına keçməsi kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Tarix göstərir ki, tərəflərin danışıqlardan uzaqlaşması heç də həmişə diplomatiyanın tamamilə başa çatması demək deyil. Əksinə, hərbi təzyiqin artırılması bəzən gələcək danışıqlarda daha güclü mövqe əldə etmək üçün istifadə edilən taktika olur. Ukraynanın Rusiyanın dərinliklərinə zərbələri də müəyyən mənada Moskvanı daha ciddi siyasi və iqtisadi təzyiq altında saxlamaq məqsədi daşıyır.
Lakin indiki mərhələnin əsas təhlükəsi qarşıdurmanın idarəolunmaz eskalasiyaya çevrilməsi ehtimalıdır. Ukrayna Rusiyanın dərinliklərinə zərbələri artırdıqca Moskvanın cavab tədbirlərinin sərtləşməsi mümkündür. Rusiya daha genişmiqyaslı hücumlarla cavab verərsə, Ukraynanın da yeni zərbələrlə qarşılıq verməsi ehtimalı yüksələcək. Bu isə müharibənin miqyasını və hədəflərini daha da genişləndirə bilər.
Ən həssas məsələ isə mülki aviasiyadır. Dronların hərbi və mülki hava nəqliyyatının istifadə etdiyi eyni hava məkanında intensivləşməsi halında hər hansı səhv, texniki nasazlıq və ya hava hücumundan müdafiə sistemlərinin müdaxiləsi ağır nəticələrə səbəb ola bilər. Belə bir insident baş verərsə, müharibəyə birbaşa tərəf olmayan dövlətlərin və beynəlxalq aviasiya qurumlarının da prosesə daha fəal şəkildə müdaxilə etməsi gündəmə gələ bilər.
Nəticədə, hazırkı vəziyyəti müharibənin mütləq şəkildə sonsuzlaşması kimi deyil, danışıqların nəticə vermədiyi və tərəflərin bir-birini hərbi yolla daha çox təzyiq altında saxlamağa çalışdığı təhlükəli eskalasiya mərhələsi kimi qiymətləndirmək daha doğru olar. Əgər Kiyev və Moskva arasında yeni kommunikasiya kanalları yaradılmazsa və qarşılıqlı zərbələrin intensivliyi artarsa, müharibənin hava məkanına, mülki aviasiyaya və daha geniş beynəlxalq təhlükəsizlik mühitinə təsirinin artması qaçılmaz ola bilər. Bu isə sülh danışıqlarını daha da uzaqlaşdırmaqla yanaşı, müharibənin nəzarətdən çıxması riskini də yüksəldir.
Akif NƏSİRLİ
