( 26 avqust-14/15 sentyabr 1918-ci il)
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə İngiltərə arasında münasibətlər ziddiyyətli, lakin müəyyən mərhələdə qarşılıqlı maraqlara əsaslanan siyasi münasibətlər olmuşdur. Bakıya ingilis qoşunları 1918-ci ildə iki dəfə gəlmişdir:
Digər məlumatda avqustun sonuna qədər Bakıda 1000 ingilis əsgəri olduğu, Bakını azad etmək üğrunda döyüşlərdə Qafqaz İslam Ordusunun 14500 nəfər və Azərbaycan Milli Ordunun 1000 nəfərlik əsgərinin vuruşduğu qeyd olunur.
Birinci gəlişdə İngiltərənin başlıca məqsədi Bakı neftini, Xəzər hövzəsini və Cənubi Qafqazdakı strateji mövqeləri qorumaq, bolşevik Rusiyasının və Osmanlı Türkiyəsinin bölgədə möhkəmlənməsinin qarşısını almaq və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini tanımamaq idi.
Bu dövrdə Böyük Britaniya və Fransa Antanta dövlələri kimi I dünya müharibəsindən sonra Rusiyanın bütöv qalmasında maraqlı idilər. Onlar bolşevizmin müvəqqəti olduğunu düşünür və Rusiyadaki vətəndaş müharibəsində ağ qvardiyaşılara hərbi kömək edərək tezliklə onların qələbə çalacağına ümid bəsləyirdilər. Deməli Rusiyadakı vətəndaş müharibəsində bolşeviklər məğlub olsaydılar Antanta dövlətləri bölünməz Rusiya siyasətinə üstünlük verəcəkdilər. Buna görə də ingilis qoşunları birinci dəfə Bakıya gələrkən işğalçı eser-menşeviklərdən ibarət olan Sentrokaspi diktaturasını və Denikin Ordusunu müdafiə edir, Osmanlı Türkiyəsinin müttəfiqi hesab etdiyi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə düşmən münasibət bəsləyirdi.
26 avqust-14/15 sentyabr 1918-ci il qanlı döyüşləri ilə Qafqaz İslam Ordusu və Milli Ordu hissələri tərəfindən Bakı azad edildikdən sonra Sentrokaspi diktaturasının eser-menşevik, erməni daşnak və onlara köməyə gəlmiş ingiis qoşunları itkilər verərək xaotik şəkildə Bakıdan qaçdıar.
Qafqaz İslam Ordusu Komandanlığına verilən raportlara görə, Bakının azad olunması əməliyyatında 17 erməni, 9 rus və 10 gürcü zabiti ilə 1151 erməni, 383 rus, 4 ingilis və müxtəlif millətlərə mənsub 113 əsir alınmışdı.
Bakının işğalına dəstək üçün gəlmiş, döyüşlərdə həlak olmuş ingilis əsgərləri Çəmbərəkənd qəbristanlığının katolik-lüteranların dəfn olunduğu ərazidə dəfn olundduğunu Britaniya Hərbi Tarix Müzeyinin fondlarında saxlanan fotolar və sənədlər sübut edir. Çox güman ki, bu şəkillər 15 sentyabra qədər şəkilmiş şəkillərdir. Çünki, qəhrəman Qafqaz İslam Ordusu və Milli Ordu hissələri Bakının azad edərkən düşmən qüvvələri canlarını qurtarmaq üçün qaçmağa üz qoyduğu bir vaxtda ölənlərin dəgn edilməsi qeyri-mümkün idi. Bakının azad edilməsi uğrunda döyüşlərdə düşmən tərəfin verdiyi itkilər barədə dəqiq məlumat olmasa da, müxtəlif məlumatlar mövcuddur.
Commonwealth War Graves Commission (Birlik Müharibə Qəbirləri Komissiyası) (CWGC) məlumatlarına əsaslanan mənbələrdə Bakıda 1918-ci ildə 92 ingilis hərbiçisi öldürüldüyü, onlardan 45 nəfərinin Çəmbərəkənd qəbristanlığında dəfn olunduğu, 47 nəfərinin adı isə Bakıda ingilis əsgərlərinin memorialındaki siyahıda yazıldığı qeyd olunub. Bəzi məlumatlarda döyüşlərdə ingilislərin 180 əsgər itki verdiyi bildirilsə də bunu təsdiq edən etibarlı mənbə hələ ki, yoxdur.
Tarixin qəribəliyi, bəlkə də istezası bundan ibarətdir ki, hazırda Bakının Şəhidlər Xiyabanında 1918-ci ildə Azərbaycanı və onun paytaxtını işğalçı qüvvələrdən müdafiə edərkən canlarının fəda etmiş qardaş türk əsgərlərinin şərəfinə ucaldılmış Türk Şəhidliyi abidəsindən 100 metr aralıda, Bakının işğalına dəstək vermək üçün gələrək burada ölmüş ingilis əsgərlərinə aid memorial abidə də mövcuddur. Bu fikrimizcə Azərbaycan xalqının, Azərbaycan Respublikasının toleyrantlığına bütün düyaya sübut edən faktlardan biridir.
İkinci gəlişdə General Thomson ilk vaxtlar əvvəlki düşmən siyasəti davam etdirdi. Bakıya daxil olan kimi küçələrdə olan Azərbaycan bayraqlarını yığışdırdı. Lakin qısa müddətdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin demokratik dəyərlərə söykənən bir dövlət və regionda real güc olduğunu görərək səhvini başa düşdü. Bu barədə öz hökümətinə ətraflı məlumat verdi. İngilis qoşunları ikinci dəfə Bakıya daxil olduqdan bir ay 11 gün sonra, yəni 28 dekabr 1918 – ci il tarixdə General Thomson Azərbaycan hökumətini qanuni hakimiyyət kimi tanıdı. 28 iyun 1919 – tarixdə Böyük Britaniyan qoşunlarının Qafqazdan çıxarılması haqqında qərar qəbul edildi, avqust ayının əvvələrindən Böyük Britaniya qoşunlarının Azərbaycandan çıxarılması prosesi başladı, 24 avqust 1919-cu il tarixdə bu proses tamamlandı. .
Paris sülh konfransında İngiltərə və Fransanın Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və digər iki cənubi Qafqaz Respublikalarının əvvəl tanımaq istəməmsinin əsas səbəbi, onların bolşevizmi müvəqqəti hesab etməsi, Antantantada onların mütəfiqi olan Rusiyanı bölünməz, bütöv görmələri idi. Lakin artıq 1920-ci ilin əvvəlində onlar bolşeviklərin qələbə çalaraq qərb ölkələrinin müstəmləkələri üçün təhlükə yaratdığından, sosialist inqilabını İngiltərə və Fransanın müstəmləkələrinə ixrac etməyə başlayanda bu siyasətindən əl çəkdilər. 11–12 yanvar 1920 – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Müttəfiqlər tərəfindən de-fakto tanıdı və bu məsələdə Böyük Britaniya Azərbaycana yaxından dəstək verdi.
Nəticə olaraq qeyd etmək lazımdır ki, 1918-ci ildən fərqli olaraq hazırda Azərbaycan Respublikası ilə İngiltərə arasında münasibətlər inkişafının ən yüksək səviyyəsinə çatıb. Böyük Britaniya Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpasını tanıyan ilk Qərb ölkələrindən biridir. Birləşmiş Krallıq 1991-ci il dekabrın 31-də Azərbaycanın müstəqilliyini tanıyıb. Ölkələrimiz arasında diplomatik münasibətlər isə 1992-ci il martın 11-də qurulub. Ötən müddətdə iki ölkə arasında əlaqələrin genişləndirilməsi baxımından yüksək tarixi nailiyyətlər əldə olunub. 44 günlük Vətən müharibəsi dövründə BMT Təhlükəsizlik Şurasında (6 noyabr 2020) İngiltərə höküməti Azərbaycana yönəlmiş bütün ittihamlara və yalanlara veto qoydu. Fikrimizcə bu kimi faktlar keçməkeşli tarixi dövrlərə baxmayaraq hazırda Azərbaycan – İngiltərə münasibətlərinin sağlam təməl üzərində inkişaf etdiyini sübut edir.
Məhərrəm Zülfüqarlı
t.ü.e.d., professor
