Məlum olduğu kimi, Rusiya və Ermənistan liderləri Vladimir Putinlə Nikol Paşinyan İrəvanın Avrasiya İqtisadi Birliyində (AİB) gələcəyi ilə bağlı danışıqlar aparıblar. Ermənistan liderinin sözlərinə görə, hər şey yaxşı keçib və o, hətta müzakirələri davam etdirmək üçün Moskvaya dəvət olunub. Ümumilikdə, prezidentlə baş nazir arasındakı söhbətin ictimai hissəsi Ermənistanın Avropaya inteqrasiyaya sadiqliyinin Avrasiya İqtisadi Birliyinə (AİB) üzvlüyü ilə ziddiyyət təşkil edib-etməməsi məsələsi ətrafında cərəyan edib. Putin bunu problem kimi görür və vəziyyəti daha da gərginləşməmək üçün referendum keçirilməsini təklif edib.
Görünür o, mövcud vəziyyəti nəzərə alaraq, ermənilərin əksəriyyətinin əleyhinə səs verəcəyindən və bununla da məsələnin bitəcəyindən ümidlidir. Paşinyan da öz növbəsində xalqın hələ onun düzgün hesab etdiyi qərarı verməyə hazır olmadığını və buna görə də referendum keçirilməyəcəyini gizlətməyə çalışmır: “Düzünü desəm, Avropa inteqrasiyası haqqında qanunun qəbul edilməsi artıq 2025-ci ildə referendum ideyasından imtina etmək demək idi. Xatırlatmaq istəyirəm ki, bu qanun vətəndaş cəmiyyəti tərəfindən irəli sürülüb, yəni vətəndaş cəmiyyəti təmsilçiləri Ermənistan vətəndaşlarından imza toplayıblar - Konstitusiya buna icazə verir - və layihəni parlamentə təqdim ediblər. Əgər parlament bu qanunu qəbul etməsəydi, təşəbbüskarlar daha 250.000 imza toplaya bilərdilər və əgər parlament bu dəfə onu rədd etsəydi, Ermənistanda referendum keçirməli olardıq. Beləliklə, bu qanunu qəbul etməklə biz faktiki olaraq referendum ideyasından imtina etdik. Bəs niyə ondan imtina etdik? Çünki bu məsələ xalqımıza təqdim edilə biləcək nöqtəyə çatmamışdı”. Bütün bunlarla yanaşı, iki liderin söhbətinin gündəmində daha aktual məsələlər də var idi. Məsələn, Paşinyan bildirib ki, həm Ermənistanda fəaliyyət göstərən uğurlu Rusiya şirkətləri böyüyür və əhəmiyyətli gəlir gətirir, həm də bu cür uğurla öyünə bilməyənlər var. Bu, “Rusiya Dəmir Yolları”nın törəmə şirkəti olan “Cənubi Qafqaz Dəmir Yolu” tərəfindən idarə olunan “Ermənistan Dəmir Yolları” Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinə açıq şəkildə istinad idi. Qeyd etmək lazımdır ki, 2018 və 2019-cu illərdə Ermənistan hakimiyyəti “Cənubi Qafqaz Dəmir Yolu”nu vergidən yayınmaqda şübhəli bilirdi. Buna cavab olaraq Moskva “Ermənistan Dəmir Yolları”na olan hüquqlarından imtina etməklə hədələdi və onda irəvan bu quruma təzyiqlər dayandırıldı. Lakin o vaxt geosiyasi reallıq tamamilə fərqli idi və Paşinyan da bunu etiraf etmişdi. Lakin indi Paşinyan fərqli övqe sərgiləyir: "Son bir neçə ildə Ermənistan ətrafındakı bölgəmizdə ümumi vəziyyət dəyişib və biz inanırıq ki, vəziyyətə bu baxımdan baxmalıyıq. Çünki Rusiya ilə Ermənistan arasında münaqişə olduğu dövrdə münasibətlər fərqli məna daşıyırdı. İndi isə bölgədə sülh bərqərar olduğundan, vəziyyətə yeni bir perspektivdən baxmalıyıq. Və inanıram ki, bu, münasibətlərimizin inkişafına töhfə verəcək və bununla biz münasibətlərimizin dərinləşməsini və inkişaf etdirilməsini nəzərdə tuturuq, bu çox vacibdir". Paşinyan həmçinin vurğulayıb ki, Ermənistan AİB-dən çıxarıla bilməz və Aİ-yə qoşulmağa dəvət olunana qədər təşkilatdan çıxmaq niyyətində deyil. Ermənistan liderinin sözlərinə görə, bu yanaşmada heç bir ziddiyyət yoxdur. Putinin şübhələrini aradan qaldırmaq üçün Paşinyan Moskvaya gəlməyə və onunla bütün birgə müqavilələri nəzərdən keçirməyə hazırdır. Rusiya prezidenti buna əmin deyil. O xatırladıb ki, Moskvanın Avropa ilə yaxşı münasibətləri olsa belə, Aİ ilə AİB arasında əməkdaşlıq barədə razılığa gələ bilməyib: "Bu baxımdan, Avropa mallarının, xidmətlərinin və sairinin Ermənistan vasitəsilə bazarımıza daxil olması ilə bağlı problemlər mütləq ortaya çıxacaq. Minlərlə sual var".
Paşinyanla danışıqlarından sonra jurnalistlərin suallarını cavablandırarkən Putin, Ermənistan hakimiyyəti istək bildirərsə, Moskvanın hətta Gümrüdəki hərbi bazasını çıxarmağa hazır olduğunu söyləyib. O, həmçinin izah edib ki, KTMT 2021 və 2022-ci illərdə Ermənistan-Azərbaycan məsələsinə doğru olaraq müdaxilə etməyib, çünki Ermənistan-Azərbaycan sərhədi yoxdur və bu da kimin kimin ərazisində olduğunu müəyyən etməyi qeyri-mümkün edir:
“Paşinyan KTMT-nin sərhədin müəyyən hissələrini qorumalı olduğuna inanırdı. Lakin bütün KTMT üzvləri deyirlər: yox, bu tamamilə fərqli bir hekayədir - sərhədin müəyyən hissələrini qorumaq... Sərhəd delimitasiyası yoxdur, sərhəd razılaşması yoxdur; heç vaxt olmayıb və indi də yoxdur. Azərbaycan sərhədin bu hissədən keçdiyinə inanır, Ermənistan isə bunun başqa hissədən keçdiyinə inanır... Razılaşma haradadır?! Heç nə yoxdur! Bəs bu münasibətləri necə qurmalıyıq?”. Paşinyanın danışıqlar zamanı qeyd etdiyi Cənubi Qafqazdakı yeni reallığa gəldikdə, Rusiya prezidenti İrəvan üçün bir çox üstünlüklər görür: "Biz səhifəni çevirib heç bir münaqişə olmadan, heç nə olmadan irəliləyə, insanları yeni yaşayış yerlərində yerləşdirə, infrastrukturu aça, iqtisadiyyatda yeni bir həyata başlaya, sərhədləri investisiyalar üçün aça bilərik və sair.. Əslində, bunun bir çox üstünlükləri var". Bu arada, danışıqlardan sonrakı gün Aİ Şurası iki il müddətinə Ermənistan məhsullarının ticarətinin liberallaşdırılması üçün tədbirlərin tətbiqinə razılıq verib. Brüssel vurğulayır ki, Rusiyanın Ermənistan mallarının tədarükünə qoyduğu məhdudiyyətlər səbəbindən Aİ İrəvandan ixracın 80%-nə güzəştli rejim tətbiq edir. İrlandiyanın xarici işlər və ticarət naziri Helen Mak Enti bildirib: "Avropa Avropa İttifaqı ilə islahat və daha sıx əməkdaşlıq yolunu seçən Ermənistan və onun xalqı ilə birlikdədir. Son qərar aydın bir mesaj göndərir: iqtisadi məcburiyyətlə üzləşdiyimiz zaman Aİ cavab verəcək. Biz yeni imkanlar yaradacaq və tərəfdaşlarımızı dəstəkləyəcəyik". Ermənistanın Tətbiqi Siyasət Tədqiqatları İnstitutunun elmi işçisi Sergey Melkonyanın verdiyi məlumata görə, meyvə-tərəvəz yetişdirmə mövsümü başa çatmaq üzrə olduğundan, bu tədbirlərin 2026-cı ildə hər hansı əhəmiyyətli müsbət təsir göstərməsi ehtimalı azdır, lakin gələn il investisiyaların geri qaytarılması mümkündür. O, həmçinin hesab edir ki, Brüsselin qərarı Ermənistanla AİB arasındakı münaqişəni daha da gərginləşdirməyəcək, çünki Ermənistanın Aİ-yə ixracı Avrasiya təşkilatının maraqlarına zərər vermir: “Danışıqlara gəldikdə, Paşinyan və Putin Ermənistan-Rusiya münasibətlərini yenidən nəzərdən keçirmək barədə razılığa gəldilər. Bu, yəqin ki, ən müsbət xəbərdir və Ermənistanın baş naziri də bunu qeyd etdi. Axı Moskva danışıqları tamamilə tərk edə və sadəcə birtərəfli şəkildə əməkdaşlığı dayandıra bilərdi”. Eyni zamanda, ekspertin fikrincə, İrəvan Rusiya ilə əməkdaşlıqda azalma tendensiyasına başlayıb. Bu, müdafiə, enerji, nəqliyyat infrastrukturu və ticarət də daxil olmaqla bütün sahələrə təsir edəcək: “Moskvaya gəldikdə isə, Cənubi Qafqazda təsirini qorumaq istəyib-istəmədiyinə, yoxsa Ermənistandan boşanmağa hazır olub-olmadığına qərar verməlidir. Onlar İrəvanın istədiyi kimi, sivil şəkildə və ya qab-qacaq qırmaqla yollarını ayıra bilərlər. Çox güman ki, danışıqların növbəti mərhələsindən çox şey asılı olacaq. Ola bilsin ki, riskləri minimuma endirmək üçün Paşinyan bundan əvvəl oktyabr ayında İrəvana səfər etməsi planlaşdırılan Qazaxıstan prezidenti Kasım-Jomart Tokayevlə görüşmək istəyəcək. Bundan sonra dekabr ayında AİB sammitində nələrin baş verəcəyi ilə bağlı bəzi nəticələr çıxara bilərik”. Məsələ ilə bağlı “armenianreport” portalı isə maraqlı bir nüansa diqqət edir: “Putinin başqa bir açıqlaması xüsusilə maraqlı səslənir: Ermənistan Avropa kursu barədə nə qədər tez qərar verərsə, bir o qədər yaxşıdır, çünki Moskva "münasibətləri necə inkişaf etdirəcəyini" başa düşməlidir. Əslində bu, kifayət qədər şəffaf bir siqnal idi: sizinlə necə davranacağımızı başa düşəcəyimiz üçün seçim edin. Gizli bir təhlükə hissini aradan qaldırmaq çətindir. Bu, xüsusilə Rusiya-Ermənistan münasibətlərinin tarixi və Moskvanın uzun illərdir Ermənistana yalnız tərəfdaş kimi deyil, həm də öz regional təsir sisteminin bir hissəsi kimi baxması nəzərə alındıqda doğrudur…Əgər qarşılıqlı faydalı tərəfdaşlıq həqiqətən Moskvanın əsas məqsədi idisə, niyə Rusiya tərəfi Ermənistanın Avropa ilə əlaqələri genişləndirmək yönündə müstəqil qərarına bu qədər həssasdır? Cavab göz qabağındadır: Moskva fərqli münasibətlər modelinə öyrəşib. Rusiyanın sadəcə dost Ermənistana ehtiyacı yox idi. Onun Rusiyanın siyasi, hərbi və iqtisadi məkanında qalan Ermənistana ehtiyacı var idi. Əhəmiyyətli qərarlar qəbul edərkən Rusiyanın maraqlarını nəzərə alan Ermənistana. Alternativ güc mərkəzləri axtarmağa həddindən artıq həvəsli olmayan Ermənistana. Məhz buna görə də İrəvanın hazırkı Avropa kursu Moskvada suverenliyin normal təzahürü kimi deyil, potensial təsir itkisi kimi qəbul edilir. Beləliklə, hamımız bir daha gördük ki, Putinə etibar etmək özünə hörmətsizlik etməkdir”.
Tahir TAĞIYEV
