Hindistan hələlik iqtisadi əməkdaşlıq baxımından Ermənistanın əsas tərəfdaşlarından biri deyil, lakin son illərdə İrəvanın xarici iqtisadi gündəliyindəki rolu artmaqdadır. Tərəflər əməkdaşlıq sahələrinin çeşidini genişləndirir və İran vasitəsilə nəqliyyat marşrutlarının inkişafı ticarət və logistika üçün əlavə imkanlar açır.
31 avqust 2026-cı ildə baş nazirlər Nikol Paşinyan və Narendra Modi arasında keçirilən görüşdə müzakirələrdə tərəflər texnologiya, səhiyyə və əczaçılıq, infrastruktur, investisiya və turizm sahələrini perspektivli sahələr kimi müəyyən etdilər. Beləliklə, Ermənistan və Hindistan arasındakı iqtisadi əlaqələr tədricən daha şaxələndirilir və daim genişlənən sektorları əhatə edir.
Hazırda Ermənistan ixracatına əsas töhfəni bir neçə əsas məhsul qrupu verir. Əsas təchizatlara qiymətli və yarıqiymətli daşlar, mis və mis məmulatları, alüminium məmulatları, əlvan metallar və müəyyən növ kimyəvi məhsullar daxildir. Hindistanın Ermənistana ixracı daha müxtəlifdir. Ölkə ət məhsulları, çay, düyü, əczaçılıq məhsulları, tekstil, zərgərlik məmulatları, plastik, elektrik avadanlıqları və digər sənaye məhsulları tədarük edir. Buna görə də, Ermənistan ixracının artması hələlik məhsul çeşidinin eyni dərəcədə sürətli genişlənməsi ilə müşayiət olunmayıb. Ticarətin inkişafının mümkün gələcək istiqamətlərindən biri Hindistan bazarında mövcud olan Ermənistan mallarının sayının artırılması ola bilər. Hindistan bazarının böyük ölçüsü bunun üçün əlavə imkanlar yaradır. Lakin onların istismarı əsasən təkcə tələbdən deyil, həm də iki ölkə arasında nəqliyyat əlçatanlığından və ticarət şərtlərindən asılıdır. Ermənistan və Hindistan arasında ticarətin inkişafı əsasən nəqliyyat əlaqələrindən və əlverişli marşrutların mövcudluğundan asılıdır. İran burada xüsusi yer tutur. Hindistan üçün regionun ən vacib nəqliyyat mərkəzlərindən biri Çabahar limanıdır və yüklərin İrana daxil olması və sonra şimala daşınması bu limanın vasitəsilə mümkündür. Ermənistan bu marşrut sisteminə qoşulmaqda maraqlıdır. Nəzərdən keçirilən marşrutlardan biri yüklərin İran və Ermənistan vasitəsilə daşınmasını, daha sonra isə Gürcüstan və Qara dənizə nəqlini əhatə edir. 2025-ci ilin sentyabr ayında Ermənistan, Hindistan və İran nümayəndələri Tehranda keçirilən üçtərəfli görüşdə nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı, Şimal-Cənub Nəqliyyat Dəhlizi və Çabahar limanından istifadə imkanlarını müzakirə etdilər. Ermənistandan keçən marşrut hazırda nəqliyyat əməkdaşlığının perspektivli sahələrindən biri hesab olunur və tərəflər buna getdikcə daha çox diqqət yetirirlər. İrəvan bir neçə səbəbdən bu marşrutla maraqlanır. Bu, Hindistanla ticarət əlaqələrini asanlaşdıra və eyni zamanda Ermənistanın İran, Cənubi Qafqaz və Qara dəniz arasında regional nəqliyyat marşrutlarında iştirakını genişləndirə bilər. İqtisadi əlaqələrin inkişafında digər amil Hindistanın Ermənistanın da üzv olduğu Avrasiya İqtisadi Birliyi ilə münasibətləridir. 2025-ci ilin avqust ayında Hindistan və AİB azad ticarət sazişi üzrə danışıqların çərçivəsini müəyyən edən texniki tapşırıqlar imzaladılar. Danışıqların ilk mərhələsi həmin ilin noyabr ayında baş tutdu və 2026-cı ildə razılaşma danışıqlar mərhələsində qaldı.
Potensial razılaşma Ermənistan üçün də maraq doğurur. Bəzi tariflərin və digər ticarət maneələrinin azaldılması həm Hindistan mallarının AİB ölkələrinin bazarlarına tədarükü, həm də Ermənistan məhsullarının Hindistana ixracı üçün daha əlverişli şərait yarada bilər. Sazişin gələcək təsirini qiymətləndirmək üçün hələ tezdir: bu, sazişlərin yekun şərtlərindən və yeni ticarət rejiminin təsir etdiyi malların siyahısından asılı olacaq. Buna baxmayaraq, danışıqlar prosesinin özü Ermənistan və Hindistan arasında iqtisadi əlaqələrin inkişafı üçün əlavə zəmin yaradır və iki ölkənin ikitərəfli təşəbbüslərini tamamlayır.
Ticarət inkişaf etdikcə, Ermənistan və Hindistan getdikcə birbaşa işgüzar əlaqələr qurur. Son illərdə tərəflər sənaye tədbirləri və sahibkarlıq görüşləri keçiriblər ki, bu da şirkətlərə iki ölkənin bazarlarındakı imkanları daha yaxşı araşdırmağa imkan verib. Misal üçün, 2024-cü ilin may ayında Hindistan İxrac Təşkilatları Federasiyasının iştirakı ilə Yeni Dehlidə Hindistan-Ermənistan ticarət konfransı keçirildi. Biznes nümayəndələri qarşılıqlı ticarətin genişləndirilməsi və şirkətlər arasında birbaşa əlaqələrin qurulması imkanlarını müzakirə etdilər. 2025-ci ilin mart ayında Hindistan Ticarət və Sənaye Palataları Federasiyasında Hindistan biznes ictimaiyyətinin nümayəndələri ilə əməkdaşlıq perspektivləri müzakirə edildi. Əsas mövzular ticarət, sənaye, turizm və Hindistan şirkətlərinin Ermənistandakı layihələrdə iştirakını əhatə edirdi.
İrəvan üçün bu cür əlaqələr onun xarici iqtisadi əlaqələrinin coğrafiyasını genişləndirmək və Ermənistan şirkətlərinin böyük Hindistan bazarına çıxışını təmin etmək üçün bir yoldur. Hindistan biznesi üçün isə Ermənistan ticarət və birgə layihələr üçün əlavə platformaya çevrilə bilər. Hazırda mal ticarəti ikitərəfli iqtisadi münasibətlərin ən görünən aspekti olaraq qalır. Lakin şirkətlər arasında birbaşa əlaqələrin inkişafı tədricən daha müxtəlif əməkdaşlıq üçün təməl qoyur. Hindistan hələ ki, Ermənistanın ən böyük iqtisadi tərəfdaşlarından biri deyil, lakin ölkənin xarici iqtisadi gündəliyindəki yeri tədricən dəyişir. Son illərdə əməkdaşlıq daha çox sahəni əhatə etməklə genişlənib. İxracın artması işgüzar əlaqələrin inkişafı, yeni nəqliyyat variantlarının müzakirələri və əlavə ticarət şərtlərinin yaradılması ilə müşayiət olunur. Ermənistan üçün Hindistan həm də silah ticarəti baxımından əsas tərəfdaşlardan birinə çevrilir. Hindistan marşrutu artıq bir neçə il əvvəlkindən daha çox Ermənistanın iqtisadi gündəliyində önəmli yer tutur və bu da İrəvanın Rusiyadan asılılığının azalmasına xidmət edir.
Tahir TAĞIYEV
