Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın "ölkəmizə yenidən inqilab lazımdır" açıqlaması ilk baxışdan paradoksal görünür. Çünki 2018-ci ildə "məxməri inqilab" nəticəsində hakimiyyətə gələn Paşinyan artıq səkkiz ilə yaxındır ölkəyə rəhbərlik edir. Bu baxımdan onun yenidən inqilabdan danışması sadəcə emosional ifadə deyil, Ermənistanın daxili siyasi inkişafına dair müəyyən mesajların olduğunu göstərir.
Paşinyan bu fikri keçmiş Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryanın kitabının təqdimatında səsləndirib. Onun çıxışında diqqət çəkən əsas məqam inqilabın "sıfır nöqtəsinə" qayıtmasının qarşısının alınmasının vacibliyidir. Bu ifadə göstərir ki, baş nazir "inqilab" dedikdə yeni küçə hərəkatını və ya hakimiyyətin dəyişdirilməsini deyil, 2018-ci ildə başladığını iddia etdiyi siyasi transformasiyanın davam etdirilməsini nəzərdə tutur.
Paşinyanın siyasi fəlsəfəsində 2018-ci il hadisələri yalnız hökumətin dəyişməsi kimi təqdim olunmur. O, həmin hadisələri Ermənistanın siyasi sisteminin yenilənməsinin başlanğıcı hesab edir. Buna görə də "yenidən inqilab" ifadəsi, ilk növbədə, 2018-ci ildən sonra formalaşdırılan siyasi modelin möhkəmləndirilməsi və geri dönməz hala gətirilməsi mesajı kimi qəbul edilə bilər.
Burada əsas məsələ "sıfır nöqtəsi"nin nə demək olmasıdır. Paşinyan, böyük ehtimalla, Ermənistanın əvvəlki siyasi idarəçilik modelinə, yəni uzun müddət hakimiyyətdə olmuş siyasi elitaların dominantlığına, korrupsiya və oliqarxik münasibətlərə qayıdış ehtimalını nəzərdə tutur. Baş nazir üçün inqilabın uğuru yalnız hakimiyyət dəyişikliyi ilə ölçülmür. Əsas məqsəd həmin dəyişikliklərin dövlət institutlarında, hüquqi sistemdə və cəmiyyətin siyasi davranışında möhkəmlənməsidir.
2018-ci ildə Paşinyanın əsas siyasi ritorikası korrupsiyaya, monopoliyalara və köhnə hakimiyyət elitasına qarşı mübarizə üzərində qurulmuşdu. İndi isə onun qarşısında fərqli vəzifə dayanır: öz hakimiyyəti dövründə həyata keçirilən dəyişikliklərin siyasi irsə çevrilməsi. Bu mənada "ikinci inqilab" ideyası Paşinyanın hakimiyyətinin yeni mərhələsini əsaslandırmaq vasitəsi kimi də qiymətləndirilə bilər.
Bu açıqlamanın daxili siyasi aspekti də kifayət qədər əhəmiyyətlidir. Ermənistanda Paşinyanın hakimiyyətinə qarşı həm ənənəvi müxalifət, həm də 2018-ci ildən əvvəlki siyasi elitanın müxtəlif qrupları mübarizə aparır. Baş nazirin "sıfır nöqtəsinə qayıtmamaq" çağırışı həmin qüvvələrə verilən mesaj kimi də görünür. Yəni Paşinyan cəmiyyətə faktiki olaraq bildirir ki, onun hakimiyyətinin əsas siyasi xətti 2018-ci ildən əvvəlki sistemə qayıdışı istisna edir.
Digər mühüm məqam isə Paşinyanın “inqilab" anlayışını küçə siyasətindən daha geniş çərçivədə təqdim etməsidir. Onun yanaşmasında inqilab dövlət-cəmiyyət münasibətlərinin dəyişməsi, idarəçilik mədəniyyətinin yenilənməsi, siyasi məsuliyyətin artırılması və yeni institutların formalaşdırılması prosesidir. Bu baxımdan "yenidən inqilab" ifadəsi yeni siyasi sistemin qurulması prosesinin başa çatmadığı mesajını verir.
Lakin burada bir ziddiyyət də var. Paşinyan 2018-ci ildə hakimiyyətə gələn zaman əsas tənqid etdiyi siyasi sistemin artıq uzun müddət davam etməsindən sonra özü də uzun müddətdir hakimiyyətdədir. Buna görə də onun "inqilab" ritorikasını yenidən gündəmə gətirməsi həm də öz hakimiyyətinin əvvəlki siyasi qüvvələrdən fərqli olduğunu göstərmək cəhdi kimi şərh oluna bilər. Başqa sözlə, Paşinyan siyasi legitimliyinin əsas mənbəyini hələ də 2018-ci il inqilabında görür və həmin ideyanı yeni mərhələdə də qorumağa çalışır.
Paşinyanın çıxışında başqa ölkələrin uzun müddət hakimiyyətdə olan liderlərindən birinin 2018-ci ildə ona "bizim ölkəyə də belə bir inqilab lazımdır" deməsini xatırlatması da təsadüfi deyil. Bu nümunə ilə o, inqilab anlayışını yalnız Ermənistanın daxili problemi kimi deyil, müxtəlif ölkələrdə köhnəlmiş idarəçilik modellərinin dəyişdirilməsi üçün mümkün vasitə kimi təqdim edir.
Bununla belə, Paşinyanın sözlərini yaxın perspektivdə Ermənistanda yeni “məxməri inqilab"a çağırış kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Hakimiyyətdə olan baş nazirin öz hakimiyyətinə qarşı inqilab çağırışı etməsi siyasi baxımdan məntiqsiz olardı. Daha real ehtimal budur ki, o, "inqilab" anlayışından öz siyasi kursunun yeni mərhələsini izah etmək üçün istifadə edir.
Bu mərhələdə söhbət dövlət institutlarının daha da dəyişdirilməsindən, idarəçilik sisteminin yenilənməsindən, siyasi və hüquqi islahatların davam etdirilməsindən və 2018-ci ildən formalaşan siyasi modelin möhkəmləndirilməsindən gedə bilər. Konkret olaraq hansı dəyişikliklərin nəzərdə tutulduğu isə Paşinyanın çıxışında tam açıqlanmayıb. Buna görə də onun ifadəsini hazırda konkret qanun layihələri və ya müəyyən edilmiş islahat proqramı kimi təqdim etmək mümkün deyil.
Digər tərəfdən, bu açıqlamanın Ermənistanın qarşıdakı siyasi prosesləri baxımından da əhəmiyyəti var. Paşinyan 2018-ci il inqilabının ideoloji kapitalından istifadə etməklə öz hakimiyyətinin növbəti mərhələsinə siyasi çərçivə yaratmağa çalışa bilər. “İnqilabın geri qayıtmasının qarşısını almaq” tezisi həm köhnə siyasi elitanın revanşına, həm də Paşinyanın siyasi kursundan narazı qüvvələrə qarşı mesaj xarakteri daşıyır.
Nəticə etibarilə, Paşinyanın “Ermənistana yenidən inqilab lazımdır” deməsi daha çox yeni hakimiyyət dəyişikliyi deyil, 2018-ci ildə başlanan prosesin ikinci mərhələsinə dair siyasi tezisdir. O, inqilabın nəticələrinin qorunmasını, əvvəlki siyasi sistemə qayıdışın qarşısının alınmasını və öz hakimiyyəti dövründə həyata keçirilən dəyişikliklərin institusional baxımdan möhkəmləndirilməsini nəzərdə tutur.
Lakin bu bəyanat eyni zamanda Paşinyanın qarşısında yeni bir siyasi sual da yaradır: 2018-ci ildə “köhnə sistemi dəyişmək” vədi ilə hakimiyyətə gələn siyasi lider həmin inqilabın davamını necə əsaslandıracaq və yeni mərhələnin konkret nəticələri nədən ibarət olacaq? Paşinyanın “yenidən inqilab” mesajının əsas siyasi çəkisi məhz bu sualın cavabından asılıdır.
Akif NƏSİRLİ
