Məlum olduğu kimi, Azərbaycan Mərkəzi Bankı bu ilin avqust ayında valyuta bazarına alışyönümlü müdaxilə edib. Qurumun məlumatına görə, tədiyə balansının cari əməliyyatlar hesabındakı profisit və maliyyə sektorundakı dedollarlaşma (əhalinin əmanətlərində xarici valyutanın payının azalması) prosesinin davam etməsi fonunda valyuta bazarında təklif tələbi üstələyib: "Yaranmış bu şəraitdə Mərkəzi Bank cari ilin avqust ayında valyuta bazarından 1.5 milyard ABŞ dolları məbləğində alış həyata keçirib. Nəticədə ilin ötən dövrü ərzində Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları 3.8 milyard ABŞ dolları və ya 33 faiz artaraq tarixi maksimuma – 15.3 milyard dollara yüksəlib".
Müstəqil iqtisadçılar isə ölkədə dollara tələbatın azalmasını əsasən iqtisadi fəallığın zəifləməsi ilə izah edirlər. Hələlik iqtisadi artım 1 faiz civarında dəyişir. Ekspertlər bunu saymırlar. Onu da xatırladaq ki, Azərbaycanda 2017-ci ilin yazından ABŞ dollarının məzənnəsi dəyişmir. 1 dollar 1 manat 70 qəpiyə bərabərdir. 2015-ci ildə dalbadal baş verən devalvasiyalardan (manatın iki dəfə dəyər itirməsindən) sonra Mərkəzi Bank "üzən məzənnə" rejiminə keçildiyini bəyan etsə də, sonradan bu rejimdən faktiki imtina olunub. Hazırda ölkədə dedollarlaşmanın əsas səbəblərindən biri manatın məzənnəsinin uzun müddət sabit qalmasıdır. Bu, əhali və sahibkarların milli valyutaya olan inamını artırıb. İnsanlar üçün valyuta riskinin aşağı olması manatla yığımların cəlbediciliyini yüksəldir. Bununla yanaşı, manatla bank depozitləri üzrə gəlirlilik xarici valyutada olan depozitlərdən daha yüksək olduqda, əhalinin manatla vəsait saxlamaq motivasiyası güclənir. Digər mühüm amil ölkədə makroiqtisadi sabitliyin qorunmasıdır. Azərbaycanın valyuta ehtiyatlarının yüksək səviyyədə olması manatın sabitliyinə dəstək verən əsas amillərdəndir. Pul siyasətinin təkmilləşdirilməsi də dedollarlaşmaya təsir edən amillərdəndir. Son illərdə Mərkəzi Bankın pul siyasətinin ötürücülük mexanizmini gücləndirməsi və manatla maliyyə alətlərinin inkişafı milli valyutaya inamın yüksəlməsinə şərait yaradıb. Dedollarlaşmanın nəticələri Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün əsasən müsbət qiymətləndirilə bilər. İlk növbədə, bank sektorunda valyuta riskləri azalır. Bankların kredit portfelində xarici valyutanın payının aşağı düşməsi məzənnə dəyişikliklərinin borcalanlara və bankların maliyyə vəziyyətinə təsirini məhdudlaşdırır. Bu isə maliyyə sisteminin dayanıqlığını gücləndirir. İkinci mühüm nəticə milli valyutaya etimadın artmasıdır. Əhalinin öz yığımlarını daha çox manatla saxlaması manatın iqtisadiyyatda əsas ödəniş və yığım vasitəsi kimi mövqeyini möhkəmləndirir. Bu, həmçinin Mərkəzi Bankın pul siyasətinin effektivliyini artırır. Manatla maliyyə aktivlərinin genişlənməsi faiz dərəcələri vasitəsilə iqtisadi fəallığa təsirin daha səmərəli həyata keçirilməsinə imkan yaradır. Bununla yanaşı, dedollarlaşmanın müəyyən məhdudiyyətləri də mövcuddur. Azərbaycan iqtisadiyyatının ixracında neft və qazın əhəmiyyətli paya malik olması xarici valyutaya tələbi tamamilə aradan qaldırmır. Həmçinin idxal əməliyyatları və beynəlxalq ticarət əsasən dollar və digər xarici valyutalarla aparılır. Buna görə də iqtisadiyyatda müəyyən səviyyədə dollarlaşmanın qalması təbiidir.
Ramil QULİYEV
