Təqdim olunan subsidiya mexanizmi, yəni azı 100 hektar otlaq sahəsinə və 500 baş xırdabuynuzlu heyvana malik təsərrüfatlara hər baş üçün 4 manat ödənilməsi ilk baxışdan sadə bir maliyyə dəstəyi kimi görünsə də, əslində ölkənin heyvandarlıq sektorunda dərin struktur dəyişikliklərinə yönəlmiş mürəkkəb bir islahat cəhdidir. Bu addım sadəcə ət istehsalını artırmaq deyil, eyni zamanda istehsalın səmərəliliyini yüksəltmək, sahəni leqallaşdırmaq və ən əsası, uzunmüddətli ekoloji dayanıqlığı təmin etmək məqsədi daşıyır. Lakin bu tədbirin ölkədəki ət problemini tamamilə həll edib-etməyəcəyini qiymətləndirmək üçün onun həm potensial müsbət təsirlərini, həm də ciddi məhdudiyyətlərini dərindən təhlil etmək lazımdır.
Bu tənzimləmənin ən diqqətçəkən tərəfi onun hədəf kütləsinin spesifikliyidir. 500 baş həddinin müəyyən edilməsi dövlətin kiçik, pərakəndə və çox vaxt səmərəsiz fəaliyyət göstərən ailə təsərrüfatları deyil, artıq müəyyən formalaşmış infrastruktura, idarəetmə təcrübəsinə və inkişaf potensialına malik orta və iri fermer təsərrüfatlarını stimullaşdırmaq niyyətində olduğunu göstərir. Bu yanaşma iqtisadi baxımdan əsaslandırılıb, çünki məhz iri təsərrüfatlar miqyas effektindən faydalanaraq vahid məhsula düşən xərcləri azalda, müasir texnologiyaları tətbiq edə və məhsuldarlığı daha sürətlə artıra bilərlər. Aldıqları subsidiyanı onlar yem bazasının yaxşılaşdırılmasına, cins tərkibinin yenilənməsinə və ya daha keyfiyyətli baytarlıq xidmətlərinin təşkilinə yönəldərək real investisiyaya çevirmək qabiliyyətinə malikdirlər.
Digər bir mütərəqqi cəhət subsidiya ödənişinin ekoloji şərtlərlə əlaqələndirilməsidir. Vəsaitin sadəcə heyvan sayına görə deyil, örüş və otlaqların münbitliyinin və biomüxtəlifliyinin artırılması öhdəliyi qarşılığında verilməsi strateji əhəmiyyət kəsb edir. Bu, Azərbaycanda heyvandarlığın ən ciddi problemlərindən biri olan otlaqların aşırı otarılma nəticəsində deqradasiyasının qarşısını almağa yönəlib. Torpaqların münbitliyinin qorunması uzunmüddətli perspektivdə yem bazasının dayanıqlığını və nəticədə heyvandarlığın məhsuldarlığını birbaşa təmin edən amildir. İstehsal artımını ekoloji tarazlığın qorunması ilə eyni müstəviyə gətirən bu yanaşma dövlətin davamlı inkişaf prinsiplərinə sadiqliyini nümayiş etdirir. Bundan əlavə, subsidiyanın yalnız rəsmi qeydiyyatda olan heyvanlara görə verilməsi sahədəki kölgə iqtisadiyyatının miqyasını azaltmağa, heyvandarlıq fəaliyyətinin leqallaşdırılmasına və statistik uçotun dəqiqləşdirilməsinə mühüm töhfə verə bilər ki, bu da düzgün siyasət qərarlarının qəbulu üçün zəruridir.
Bununla belə, bu mexanizmin real təsir dairəsini məhdudlaşdıran ciddi faktorlar mövcuddur ki, bunlar da onun ət probleminin tam həlli kimi çıxış etməsinə şübhə yaradır. Ən böyük məhdudiyyət proqramın əhatə dairəsinin darlığı ilə bağlıdır. Azərbaycanda xırdabuynuzlu heyvandarlığın əsas hissəsi hələ də kiçik ailə təsərrüfatlarında cəmləşib. 500 baş həddi bu təsərrüfatların mütləq əksəriyyətini avtomatik olaraq dövlət dəstəyindən kənarda qoyur. Nəticədə, subsidiya ət istehsalının kütləvi bazasını təşkil edən kiçik istehsalçılara toxunmayacaq, yalnız artıq nisbətən güclü olan iri müəssisələrin mövqeyini daha da möhkəmləndirəcək. Bu isə sahədəki bərabərsizliyi artıra və kiçik fermerlərin rəqabət qabiliyyətini daha da zəiflədə bilər.
Həmçinin, ayrılan 4 manatlıq məbləğin özü də stimullaşdırıcı faktor kimi kifayət qədər zəif görünür. Bir baş qoyun və ya keçinin illik yem, baytarlıq və işçi qüvvəsi xərclərini nəzərə aldıqda, bu məbləğ maya dəyərinin azaldılmasında cüzi rol oynaya bilər. Lakin tək başına fermerləri sürünü genişləndirməyə, damazlıq işinə ciddi investisiya qoymağa və ya tamamilə yeni sahələrə girməyə sövq etmək üçün yetərli maliyyə rıçaqı deyil. Ekoloji şərtin icrasına nəzarət məsələsi də digər bir qeyri-müəyyənlik mənbəyidir. Otlaqların münbitliyinin və biomüxtəlifliyinin real olaraq artırılmasını obyektiv şəkildə qiymətləndirmək və monitorinq etmək mürəkkəb və resurs tutumlu bir prosesdir. Effektiv nəzarət mexanizmi qurulmazsa, bu şərt formal xarakter ala bilər və subsidiyalar real ekoloji nəticə vermədən sadəcə maliyyə transferinə çevrilmə riski daşıyır.
Ən vacib məqam isə ondan ibarətdir ki, ölkədəki ət problemi — qıtlıq və qiymət artımı — kompleks və çoxfaktorlu bir məsələdir. O, təkcə heyvan baş sayının azlığından deyil, daha çox sistemli xarakter daşıyan problemlərdən qaynaqlanır. Bura yem bazasının, xüsusilə də qış dövründə, çatışmazlığı və baha olması, damazlıq işinin zəif təşkili, heyvanların genetik potensialının və məhsuldarlığının aşağı olması, keyfiyyətli baytarlıq xidmətlərinin əlçatanlığının məhdudluğu, müasir kəsimxana və emal infrastrukturunun çatışmazlığı, habelə bazara çıxış və qiymət tənzimlənməsi ilə bağlı çətinliklər daxildir. Təklif olunan subsidiya bu mürəkkəb zəncirin yalnız bir halqasını - heyvan sayının artırılması stimulunu hədəfə alır. Digər halqalardakı fundamental problemlər həll olunmadan, heyvan sayının artması belə bazarda ət təklifinin sabitləşməsini və qiymətlərin əlçatan olmasını təmin etməyə bilər.
Yekun olaraq qeyd etmək olar ki, 4 manatlıq subsidiya proqramı özlüyündə faydalı, doğru istiqamətlənmiş və xüsusilə istehsalın ekoloji aspektlərlə əlaqələndirilməsi baxımından mütərəqqi bir addımdır. Lakin bu addımın miqyas həddinin yüksək olması səbəbindən onun təsiri məhdud xarakter daşıyacaq və əsasən iri təsərrüfatlarla məhdudlaşacaq. Bu subsidiya tək başına ölkədəki ət problemini kökündən həll edə bilməz. O, yalnız yem təminatı, damazlıq siyasəti, emal infrastrukturu, bazar tənzimlənməsi və ixrac-idxal balansını əhatə edən daha geniş, kompleks və sistemli bir strategiyanın tərkib hissəsi kimi müsbət, lakin qismən təsir yarada bilər. Sistemli həll üçün mütləq əlavə, sahənin bütün zəncirini əhatə edən tədbirlər tələb olunur.
Akif NƏSİRLİ
