Əpoş Vəliyev: "İranlı qadınların üzü maskalı halda dənfə qatılması özündə heç bir siyasi simvolikanı əks etdirmir, bu onların gündəlik həyat tərzidir"
ABŞ-ın İranın Sirik şəhərindəki toy mərasiminə endirdiyi zərbə nəticəsində həlak olanların dəfn mərasimində müzakirəyə səbəb olan hal müşahidə edilib. Belə ki, dəfndə iştirak edən qadınların ağızda yaşmaq, gözlərində isə maska olub. Yəni onlar dəfnə bu şəkildə gediblər.
Qadınların ağzına yaşmaq tutması anlaşılandır. Bəs onların gözlərinə tünd qırmızı, yaxud tünd bənövşəyi maska taxmasının hansısa mənası varmı? Qadınlar gözlərinə nə üçün qırmızı maska taxıblar, bunun hansısa bir inancla bağlılığı ola bilərmi? Yəni simvolik mənası varmı?
Araşdırmalarımıza görə, İranın Sirik şəhərində (Hörmüzqan vilayəti) baş vermiş faciəvi hadisədən sonra dəfn mərasimində qadınların gözlərini örtən tünd qırmızı maskalar taxması hər hansı bir siyasi etiraz, xüsusi yas simvolu və ya gizli inancla bağlı deyil. Bu geyim elementi tamamilə coğrafi, etnik və əsrlər boyu qorunub saxlanılan yerli mədəniyyətlə əlaqədardır.
Bu maskaların tarixi, mənası və funksiyası haqqında bilməli olduğunuz əsas məqamlar bunlardır:
Batalı (Bəndəri) Qadınlarının "Burka"sı (Boreqeh) İranın cənub sahillərində, xüsusilə Hörmüzqan əyalətində (bura Sirik, Minab, Bəndər-Abbas şəhərləri və Qeşm adası daxildir) yaşayan yerli əhaliyə bəndərilər (sahil adamları) deyilir. Bu bölgənin qadınları əsrlərdir ki, "burka" və ya yerli dildə "boreqeh" (boregheh) adlanan bu xüsusi üz maskalarını taxırlar. Bizim bildiyimiz Əfqanıstan burkasından fərqli olaraq, bəndəri burkası bütün bədəni yox, yalnız göz və burun ətrafını örtən parça və ya dəridən hazırlanmış bərk maskadır.
Tünd qırmızı (Bənövşəyi) rəngin mənası:
Bu maskaların rəngləri və formaları qadının statusu, dini cərəyanı və yaşı barədə məlumat verir:
Tünd qırmızı / Qırmızı-bənövşəyi maskalar: Bölgədə yaşayan Şiə məzhəbli qadınlara məxsusdur. Adətən ərə gedən və ya yetkinlik yaşına çatmış qadınlar bu rəngə üstünlük verirlər.
Qara və ya qızılı-göy maskalar: Bölgədəki Sunni məzhəbli qadınlar tərəfindən taxılır və formaca bir qədər fərqlənir (daha az həndəsi olur).
Maskaların yaranma tarixi və simvolizmi:
Bu ənənənin yaranması ilə bağlı iki əsas səbəb var:
Müdafiə və müharibə ritualı (Tarixi rəvayət): Əsrlər əvvəl Fars körfəzi sahilləri portuqaliyalıların və digər işğalçıların hücumlarına məruz qalanda, yerli qadınlar uzaqdan kişiyə bənzəsinlər (bığlı və qəzəbli görünsünlər) deyə bu maskaları hazırlayıblar. Məqsəd düşməni qorxutmaq və qadınları qul kimi qaçırılmaqdan qorumaq olub.
Praktik səbəb (iqlim): Hörmüzqan bölgəsi olduqca isti, rütubətli və günəşlidir. Bu maskalar qadınların dərisini və gözlərini yandırıcı cənub günəşindən qorumaq üçün ideal vasitə rolunu oynayır.
Dəfn mərasimindəki qadınlar bu maskanı xüsusi olaraq o hadisə üçün taxmayıblar. Bu, onların gündəlik ənənəvi geyimidir. Toyda, yasda, bazarda və ya küçədə bəndəri qadınları həmişə bu maskalarla gəzirlər. Sadəcə olaraq, baş verən faciə beynəlxalq medianın diqqətini həmin bölgəyə çəkdiyi üçün, kənardan baxan insanlara bu qədim cənub mədəniyyəti qeyri-adi və simvolik görünüb.
Filogiya üzrə fəlsəfə doktoru Əpoş Vəliyev baki-xeber.com-a bildirdi ki, yayılan bu foto dünya gündəmində ciddi müzakirə olunur və bunun xüsusi bir məna daşıdığı deyilir. Ə.Vəliyev vurğuladı ki, əslində bu özündə hansısa siyasi çağrışı, siyasi elementi ifadə etmir. "Şəkildəki geyim elementləri müasir siyasi və ya hərbi simvolika deyil, İranın cənub bölgələrinə xas əsrlərlə tarixi olan borkə və ya bətulə adlanan ənənəvi qadın maskalarıdır. Yəni iranlı qadınların üzü maskalı halda dənfə qatılması özündə heç bir siyasi simvolikanı əks etdirmir, bu onların gündəlik həyat tərzidir.
Bu örtüyün həm rəvayəti, həm də mənası var.
Borkə və ya bətulə gözlərin üzərini və alını örtən düzbucaqlı, sərt formalı hissəsidir.
İstidən qorunmaq üçün iqlimlə bağlı istifadə edilir. İsti və quru dəniz və səhra iqlimində gözləri və dərini kəskin günəş şüalarından, qumdan, dəniz küləyindən qoruyur.
Rəvayətə görə əsrlər əvvəl (işğallar zamanı) uzaqdan baxan düşmənlər qadınları kişi əsgərlər zənn etsin deyə maskalar qalın və bığ, qaş formasını xatırladan dizaynda hazırlanırmış.
Bölgədəki bəndəri xalqları arasında maskanın rəngi və forması sahibinin statusunu göstərir. Məsələn, şiə qadınlar adətən qırmızı və ya tünd qırmızı, sünni qadınlar isə qara və ya qızılı xəttli maskalar taxırlar.
Ağız və çənə hissəni örtən yaşmaq (niqab) isə qadınların kütləvi və ya yas mərasimlərində iffət və naməhrəmdən gizlənmək adətindən irəli gəlir.
Yəni şəkildəki qadınlar xüsusi olaraq dəfn üçün bu geyimi seçməyiblər. Bu geyim forması İranın cənub sahil zonalarında yaşayan bəndəri qadınlarının həm gündəlik həyatda, həm də toy və yas kimi kütləvi mərasimlərdə geyindikləri milli örtük formasıdır"-deyə Ə.Vəliyev vurğuladı.
İradə SARIYEVA
