Avropa bu gün eyni vaxtda iki böyük siyasi sınaq yaşayır. Bir tərəfdə Almaniyada ultrasağ siyasi qüvvələrin yüksəlişi, digər tərəfdə isə beşinci ilinə daxil olan Rusiya - Ukrayna müharibəsi. Bu iki proses ayrı-ayrı hadisələr kimi görünsə də, əslində Avropanın gələcəyini müəyyən edən eyni təhlükəsizlik zəncirinin həlqələridir.
Məsələ təkcə Almaniyanın daxili siyasəti və ya Ukraynadakı döyüşlər deyil. Söhbət Avropanın siyasi kursundan, beynəlxalq hüququn taleyindən və dünya nizamının hansı istiqamətə gedəcəyindən gedir. Almaniyada ultrasağçıların vilayətlərin birində keçirilən seçkilərdə qalib gəlməsi təsadüfi xəbər kimi qiymətləndirilə bilməz. Doğrudur, bu nəticə hələ bütövlükdə Almaniyada hakimiyyətin dəyişməsi demək deyil və Almaniya üçün Alternativ (AfD) partiyasının ölkə üzrə üstün siyasi qüvvəyə çevrildiyini göstərmir. Amma bu, ciddi siqnaldır.
Partiyanın öz açıqlamalarında gələcək parlament seçkilərində 40 faizə qədər səs toplamaq iddiası səsləndirilir. Əgər belə nəticə əldə olunarsa, AfD Almaniyanın lider siyasi qüvvəsinə çevrilə və hökuməti formalaşdırmaq imkanını qazana bilər. Bu isə artıq təkcə Almaniyanın deyil, bütün Avropa İttifaqının siyasi balansına təsir göstərə biləcək ssenaridir. Bu vəziyyət son illərin siyasətinin nəticəsi kimi qiymətləndirilir. Ən azı son on ildə sosial-demokratların, eləcə də hazırda FridrixMersin apardığı siyasətin cəmiyyətdə yaratdığı narazılıq sağçıqüvvələrin mövqeyini gücləndirib. Siyasi boşluq heç vaxt boş qalmır. Hakimiyyət insanların narahatlıqlarına cavab verməyəndə, populist və radikal qüvvələr meydan qazanır. Amma Avropanın əsas gündəmi yenə də Ukraynadır.
ABŞ Prezidenti Donald Tramp hakimiyyətə gəldiyi gündən Rusiya ilə Ukrayna arasında müharibənin dayandırılmasıistiqamətində çoxsaylı təşəbbüslər irəli sürüb. Müxtəlif görüşlər keçirilib, Ankara da daxil olmaqla diplomatik təmaslar təşkil olunub, müharibəni dayandırmaq və sülhə nail olmaq üçün. Lakin bütün bu cəhdlər hələlik nəticə verməyib. Burada əsas maneə kimi Vladimir Putinin mövqeyi göstərilir. Onun məqsədinin bütövlükdə Ukraynanı, bu mümkün olmadıqda isə ən azı Donbası nəzarətə götürmək olduğu vurğulanır. Bu planların heç biri tam həyata keçmədiyi üçün müharibə davam edir və diplomatik səylər nəticəsiz qalır. Əslində nə ABŞ, nə də Rusiya bu müharibənin illərlə davam edəcəyini hesablamırdı. Moskva qısa müddətli hərbi əməliyyat planlaşdırmışdı. Vaşinqton isə münaqişənin bu qədər uzanacağını gözləmirdi. Reallıq isə tamam fərqli oldu. Ukrayna ordusu özündən qat-qat böyük hərbi potensiala malik Rusiyanın hücumlarına müqavimət göstərə bildi. Beş ildir davam edən müharibə göstərdi ki, Ukrayna təkbaşına deyil, Qərbin hərbi və maliyyə dəstəyi hesabına müdafiəsini davam etdirə bilir.
Müharibələr emosiyalarla deyil, resurslarla qazanılır. Hansı tərəfin resursu daha tez tükənərsə, məğlubiyyət də həmin tərəfə yaxınlaşar. Bu baxımdan Rusiyanın iqtisadi və hərbi imkanları Ukrayna ilə müqayisədə qat-qat böyükdür. Rusiya təxminən iki trilyon dollarlıq iqtisadiyyata malik dövlətdir. Ukraynanın isə arxasında Qərb dünyasının siyasi, maliyyə və hərbi dəstəyi dayanır. Burada məsələ təkcə Ukraynanın taleyi deyil. Beynəlxalq hüquq baxımından Rusiya işğalçı müharibə aparır. Əgər bir dövlət güc yolu ilə başqa dövlətin ərazisini işğal edib buna görə cəzasız qalarsa, bu, bütün dünya üçün təhlükəli presedent yaradar. O zaman beynəlxalq münasibətlər hüquqla deyil, güclə idarə olunmağa başlayar. Məhz buna görə NATO ölkələrinin Ukraynaya dəstəyi təkcə Kiyevə yardım deyil, Avropanın təhlükəsizlik strategiyası hesab olunur. Ukrayna bu gün Avropanın ön cəbhəsi kimi qiymətləndirilir. Əgər Ukrayna məğlub olarsa, növbəti hədəfin hansı ölkə olacağını heç kim deyə bilməz.
Bəs müharibə dayansa nə dəyişər? Atəşkəs və ya yekun sülh razılaşması ilk növbədə iqtisadi nəfəs deməkdir. Hazırda Avropa ölkələrinin böyük hissəsi öz resurslarını Ukraynaya yardım üçün yönəldir. Bu isə daxili iqtisadi layihələrin, sosial proqramların və inkişaf planlarının arxa plana keçməsi ilə nəticələnir.
Müharibənin bitməsi dövlətlərə yenidən öz iqtisadiyyatlarına, sosial rifah proqramlarına və infrastruktur layihələrinə diqqət ayırmaq imkanı verər. Ukrayna üçün isə bu, həyati məsələdir. Dağıdılmış şəhərlər, kəndlər, yollar, enerji infrastrukturu və yaşayış məntəqələrinin bərpası onillərlə vaxt və milyardlarla vəsait tələb edəcək. Müharibənin uzanması isə təkcə iki ölkəni yox, bütün dünyanı zəiflədir. Enerji qiymətlərinin artması, qaz bazarındakı gərginlik, qlobal iqtisadi resessiya riski bunun nəticələridir. Üstəlik, uzun sürən münaqişələr başqa bölgələrdə də yeni qarşıdurmalar üçün stimul yaradır.
Məsələn, Uzaq Şərqdə Çin-Tayvan və Çin-Yaponiya münasibətlərində artan gərginlik bunun ən açıq nümunələrindən biridir. Əgər Rusiya Ukraynada məqsədinə hərbi yolla nail olsa, bu, başqa güclərə də oxşar addımlar üçün siyasi stimul verə bilər.
Almaniyada sağın yüksəlişi də, Ukraynadakı müharibə də Avropanın gələcəyinə dair xəbərdarlıqdır. Bu gün verilən qərarlar yalnız bugünkü siyasi mənzərəni deyil, dünyanın sabah hansı qaydalarla idarə olunacağını müəyyənləşdirir. Beynəlxalq hüquq zəifləyəndə isə uduzan ayrı-ayrı dövlətlər deyil, bütövlükdə dünya nizamı olur.
Cavanşir FEYZİYEV
Milli Məclisin deputatı.
