Azərbaycanın limanlarında suyun səviyyəsinin azalmasının gəmilərin sahilə yan almasına təsir göstərdiyini artıq rəsmilər də dilə gətirir. Ekoloqlar isə deyir ki, suyun səviyyəsinin təkcə Xəzər dənizində deyil, Volqa çayında da azalması Azərbaycanın logistika imkanlarını məhdudlaşdırır.
Azərbaycan Dəmir Yolları" QSC-nin sədri Rövşən Rüstəmov Bakıda "Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirə" (CICA) çərçivəsində "Limanların regional bağlantı və strateji əməkdaşlıqdakı rolu" mövzusunda keçirilən beynəlxalq konfransda bildirib ki, Xəzər dənizində suyun səviyyəsinin azalması limanlara çıxış imkanlarında ciddi suallar yaradır. Onun sözlərinə görə, liman sektoru qarşısında ümumi çağırışlar da var: "Xəzər dənizində suyun səviyyəsinin azalması gəmiçilik üçün və limanlara çıxış imkanlarında ciddi suallar yaradır. Bununla yanaşı, beynəlxalq ticarət marşrutları boyunca yaranan gərginliklər və münaqişələr limanlar arasında sıx koordinasiyanı daha da vacib edir. Məhz buna görə də CICA çərçivəsində liman rəhbərləri konfransının keçirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir". Mütəxəssislərin və rəsmi şəxslərin açıqlamalarına görə, Xəzərin səviyyəsində son onilliklərdə nəzərəçarpacaq azalma müşahidə olunur. 2006–2024-cü illər arasında dəniz səviyyəsinin iki metrdən çox aşağı düşdüyü bildirilir. Azərbaycanda isə son 30 ildə azalmanın təxminən 2,5 metr olduğu barədə məlumat verilib. Hazırkı tendensiyanın davam etməsi Xəzərin sahilyanı ərazilərində ciddi dəyişikliklər yaradır. Bu prosesin ən həssas istiqamətlərindən biri limanlardır. Azərbaycan üçün Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyır. Ələt qəsəbəsində yerləşən liman ölkənin Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərində mühüm rol oynayır. Lakin suyun azalması nəticəsində gəmilərin limanlara daxil olması və yüklənməsi çətinləşə bilər. Daha dayaz sularda böyük tonnajlı gəmilərin hərəkəti üçün əlavə məhdudiyyətlər yaranır, bu isə daşınan yükün həcminin azaldılması və əlavə xərclərin meydana çıxması deməkdir. "Bakı Beynəlxalq Dəniz Limanı" MMC-nin baş direktoru Eldar Salahov isə qeyd edir ki, bu ilin sonlarında Xəzər dənizində beynəlxalq tərəfdaşlarla birlikdə dəniz dibinin dərinləşdirilməsi istiqamətində fəaliyyətə başlanılacaq. Onun sözlərinə görə, Xəzər dənizinin səviyyəsinin dəyişməsi qlobal miqyasda ekoloji çağırışdır və bu bütün Xəzəryanı ölkələrin qarşısında duran məsələdir: "Hazırda Xəzər dənizində dəniz suyunun enməsi ilə bağlı limanda texniki problemlər müşahidə edilmir. Lakin Bakı limanı olaraq, qabaqlayıcı tədbirlərin görülməsi məqsədilə artıq zəruri tədbirlər həyata keçiririk. Yay aylarında dəniz dibinin dərinləşdirilməsi ilə bağlı beynəlxalq tender elan edilib. Artıq tenderin nəticələrini qiymətləndiririk. Yaxın günlərdə yekun müqavilə şərtlərinin razılaşdırılması nəzərdə tutulur. Düşünürəm ki, 2026-cı ilin sonlarında artıq Xəzər dənizində fiziki olaraq beynəlxalq tərəfdaşlarla birlikdə dəniz dibinin dərinləşdirilməsi istiqamətində fəaliyyətə başlayacağıq". Baş direktor əlavə edib ki, bu prosesin təxminən bir il yarım davam edəcəyi nəzərdə tutulur: "Bununla bağlı bütün texniki hazırlıq işləri, dəniz dibinin öyrənilməsi, batimetriya tədbirləri tərəfimizdən həyata keçirilib. Bu qabaqlayıcı tədbirdir və hazırda dəniz səviyyəsinin dəyişməsi ilə bağlı limanda texniki və gəmi qəbulu ilə bağlı məhdudiyyətlər müşahidə olunmur". Lakin məsələ yalnız limanların dərinliyini artırmaqla həll edilə bilməz. Əgər Xəzərin səviyyəsi uzun müddət ərzində azalmağa davam edərsə, vaxtaşırı aparılan dibdərinləşdirmə işləri getdikcə daha böyük maliyyə tələb edəcək. Üstəlik, problem təkcə Azərbaycanın deyil, Xəzəryanı bütün dövlətlərin ortaq problemidir. Qazaxıstanın Aktau limanı və digər sahilyanı limanlarda da dayazlaşmanın gəmiçilik imkanlarını məhdudlaşdırdığı barədə məlumatlar var. Ümumiyyətlə, regionun ən böyük ekoloji problemlərindən biri də Xəzər dənizinin səviyyəsinin son illərdə sürətlə aşağı düşməsidir. Xəzərin dayazlaşması qlobal iqlim dəyişmələrinin yaratdığı ciddi ekoloji fəsadlardan biri hesab edilir. Okeanlarla birbaşa əlaqəsi olmayan, planetin ən böyük qapalı su hövzəsi olan Xəzərin səviyyəsini əsasən çaylardan daxil olan su və yağıntılar müəyyən edir. Qlobal istiləşmə Xəzər dənizinin gələcəyi üçün ciddi risk yaradan əsas amillərdən sayılır. Temperatur artdıqca su səthindən buxarlanma güclənir. Nəticədə dənizə daxil olan su ilə itirilən su arasındakı fərq böyüyür. 3 il öncə dərc edilmiş iqlim modelləşdirməsi göstərir ki, XXI əsrdə Xəzər hövzəsində buxarlanmanın artımı yağıntı artımını əhəmiyyətli dərəcədə üstələyə bilər. Bu qorxulu proqnoz reallaşarsa, dənizin su balansı daha da mənfi istiqamətə dəyişəcək.
“Yaşıl Dünya” Ekoloji Maarifləndirmə İctimai Birliyinin sədri Elman Cəfərli bildirib ki, Xəzərin su balansında çayların xüsusi əhəmiyyəti var: "Dənizə təxminən 130 çay axır. Buraya su axınının böyük hissəsi Volqa və Ural çaylarının payına düşür. Buna görə həmin çayların su ehtiyatlarında baş verən dəyişikliklər Xəzərin səviyyəsinə birbaşa təsir göstərir. Volqa çayının hövzəsinə gələn yağıntıların əksər hissəsi Atlantik okeanından gələn hava kütlələridir. Volqa hövzəsinə düşən yağıntının miqdarının azalması Xəzərdə suyun səviyyəsinə birbaşa təsir edir. 2026-cı ildə dərc edilmiş yeni araşdırmaya görə, 1991–2019-cu illər ərzində 5 əsas çaydan - Volqa, Ural, Kür, Terek və Səfidruddan Xəzərə daxil olan orta illik su həcmi iki dövrün müqayisəsində təxminən 41,9 kubkilometr azalıb".
Elman Cəfərli qeyd edib ki, Xəzərin problemi yalnız dəniz üzərindəki temperatur artımı ilə məhdudlaşmır. Onu qidalandıran nəhəng çay sistemlərindəki dəyişikliklər də su balansını zəiflədir: “Xəzərdə suyun səviyyəsinin azalmasına təsir edən digər mühüm amil hövzədə su ehtiyatlarına təzyiqin artmasıdır. Son 20 ildə əhali artıb, iri meqapolislər yaranıb, kənd təsərrüfatı genişlənib. Sənaye, enerji istehsalı, aqrar sektor və içməli su təminatı məqsədilə çaylardan sugötürmələr artıb. Xəzəri qidalandıran çayların üzərində son illər enerji istehsalını hədəfləyən və kənd təsərrüfatı məqsədli su anbarları tikilib. Təkcə İranın Xəzərsahili bölgəsində 40 çayın təhlili aparılıb, nəticələr narahatedicidir. Artan temperatur fonunda buxarlanmanın çoxalması və çay axınlarının azalması tendensiyası müşahidə edilib". Onun sözlərinə görə, Xəzər dənizini qidalandıran mühüm mənbələrdən biri də Kür çayıdır: "Kürdə su axınının azalması həm ölkəmizin su təminatına, kənd təsərrüfatına və ekosistemlərinə, həm də Xəzərin ümumi su balansına mənfi təsir göstərir. Xəzərin səviyyəsinin azalması yalnız ekoloji məsələ deyil, həm də ciddi iqtisadi nəticələr doğura bilər. Sahil xəttinin geri çəkilməsi limanların, terminalların, balıqçılıq təsərrüfatlarının, turizm obyektlərinin və digər sahil infrastrukturlarının fəaliyyətinə təsir göstərəcək. Bununla bağlı rəsmi qurumlar dəfələrlə həyəcan təbili çalıb. Dayaz sularda gəmiçilik üçün əlverişli dərinlik azaldıqca əlavə dibdərinləşdirmə işlərinə zərurət yaranacaq. Regionun getdikcə artan ekoloji problemləri, o cümlədən Xəzərdə suyun çəkilməsi bir dövlətin həll edəcəyi məsələ deyil. Dənizin gələcəyi üçün regional əməkdaşlıq vacibdir. Xəzərin dayazlaşması problemi digər 4 sahilyanı dövlətin hamısını - Rusiya, Qazaxıstan, Türkmənistan və İranı da narahat etməlidir. Fikrimcə, Xəzəri qidalandıran çaylardan sugötürmələrə nəzarət mexanizmi işlənib hazırlanmalı, iqlim müşahidələri genişləndirilməli, birgə monitorinqlər aparılmalıdır. 5 ölkə arasında əlaqəli su idarəçiliyinə keçid sürətləndirilməlidir. Ölkəmizin qarşısında duran əsas vəzifə iqlim dəyişiklərinin nəticələrinin yumşaldılması üzrə mitiqasiya və adaptasiya tədbirlərini gücləndirməkdir. Xəzəri qidalandıran əsas çaylarda su resurslarının qorunması prioritet vəzifə olmalıdır. Çaylarda su ehtiyatlarının mühafizə edilməsi üçün qənaətcil suvarma texnologiyalarına keçid sürətləndirılməli, şəhər su şəbəkələrində itkilər azaldılmalıdır”.
Ramil QULİYEV
