Donald Trampın 2025-ci ilin yanvarında ABŞ prezidenti vəzifəsinə qayıtmasından sonra Almaniyanın sağ-populist Almaniya üçün Alternativ (AfD) partiyası ilə Vaşinqton arasında əlaqələrin əvvəlkindən daha da yaxınlaşdığı müşahidə olunur.
AfD-nin həmsədri Alis Vaydel Trampın Ağ Evə qayıdışını müsbət qarşılayaraq onu nümunə kimi qiymətləndirib. Partiya nümayəndələri də Trampın andiçmə mərasimində iştirak etmək üçün Vaşinqtona səfər ediblər.
2025-ci ilin fevralında ABŞ-ın vitse-prezidenti Cey Di Vens Münhen Təhlükəsizlik Konfransı çərçivəsində Vaydel ilə görüşüb. Vens çıxışında populist partiyaların siyasi proseslərdən kənarlaşdırılmasını və onlara qarşı tətbiq olunan siyasi “divarları” tənqid edərək bunun milyonlarla seçicinin iradəsinin nəzərə alınmamasına gətirib çıxara biləcəyini bildirib. Bu açıqlamalar Almaniyada geniş müzakirələrə və bir sıra siyasətçilərin sərt reaksiyasına səbəb olub.
Digər tərəfdən, Tramp ikinci prezidentlik dövründə miqrasiya və qeyri-qanuni miqrantların deportasiyası məsələsində sərt siyasət yürüdür. O, Almaniyanın sığınacaq və miqrasiya siyasətini də dəfələrlə tənqid edib.
Ümumilikdə, Tramp administrasiyası ilə AfD arasındakı yaxınlaşma Almaniyanın daxili siyasi balansına və ölkədə sağ-populist qüvvələrin mövqeyinə təsir edə biləcək mühüm siyasi tendensiya kimi qiymətləndirilir.
Trampın AfD-yə və digər sağ-populist qüvvələrə verdiyi siyasi dəstək və təbriklər Avropanın digər ölkələrindəki ifrat sağ partiyaları seçkilərdə daha iddialı olmağa necə ruhlandıra bilər və bu tendensiya Avropanın siyasi xəritəsini nə dərəcədə dəyişə bilər?
Züriyə Qarayeva: "Trampın Avropadakı sağ-populist qüvvələrə dəstəyi onların siyasi legitimliyini gücləndirir"
Politoloq Züriyə Qarayeva “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, ABŞ Prezidenti Donald Tramp administrasiyasının Almaniya üçün Alternativ (AfD) və Avropadakı digər sağ-populist qüvvələrə açıq rəğbəti həmin siyasi təşkilatlar üçün ilk növbədə siyasi legitimlik və psixoloji üstünlük yaradır.
Onun sözlərinə görə, bu partiyalar artıq özlərini siyasi sistemdən kənarda qalan qüvvələr kimi deyil, ABŞ hakimiyyəti səviyyəsində tərəfdaş kimi qəbul edilən alternativ siyasi mərkəzlər kimi təqdim etmək imkanı əldə edirlər. Bu isə onların seçki kampaniyalarında daha inamlı və sərt mövqe nümayiş etdirməsinə şərait yarada bilər.
Politoloq qeyd edib ki, xüsusilə miqrasiya, milli suverenlik, sərhədlərin qorunması, təhlükəsizlik və ənənəvi dəyərlər kimi məsələlərdə sağ-populist qüvvələrin mövqeləri daha da sərtləşə bilər. Bununla belə, onun fikrincə, Avropada sağ qüvvələrin yüksəlişinin əsas səbəbini yalnız Trampın siyasi dəstəyində axtarmaq düzgün olmazdı.
"Əsas hərəkətverici qüvvə yenə də Avropanın daxilindəki iqtisadi narazılıq, miqrasiya böhranı və ənənəvi siyasi partiyalara etimadın azalmasıdır. Məsələn, AfD 2025-ci il federal seçkisində səslərin 20,8 faizini qazanaraq 2021-ci ildəki nəticəsini iki dəfə artırıb", – deyə Züriyə Qarayeva bildirib.
Politoloqun fikrincə, bu tendensiya Avropanın siyasi xəritəsində ciddi dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Lakin söhbət yalnız sağ-populist partiyaların ayrı-ayrı ölkələrdə hakimiyyətə gəlməsindən getmir. Daha mühüm nəticə ənənəvi mərkəz-sağ partiyaların öz seçicilərini itirməmək üçün miqrasiya, təhlükəsizlik, milli suverenlik və Avropa İttifaqının səlahiyyətləri məsələsində daha sağ mövqelərə yaxınlaşması ola bilər.
Belə bir proses Avropa siyasətində ümumi siyasi diskursu dəyişə bilər. Sağ-populist partiyaların gündəmə gətirdiyi məsələlərin tədricən əsas siyasi qüvvələrin proqramlarına daxil olması nəticəsində miqrasiya və təhlükəsizlik siyasətinin sərtləşməsi, Aİ-nin inteqrasiya prosesində yeni fikir ayrılıqlarının yaranması mümkündür.
Qarayeva hesab edir ki, siyasi parçalanmanın dərinləşməsi parlamentlərdə sabit çoxluqların formalaşdırılmasını və koalisiya hökumətlərinin qurulmasını da çətinləşdirə bilər. Bu isə Aİ daxilində Ukraynaya yardım, Rusiya siyasəti, yaşıl keçid, miqrasiya və sığınacaq qaydaları kimi həssas məsələlər üzrə vahid qərarların qəbulunu zəiflədə bilər.
Politoloq Avropa Parlamentində sağ və mühafizəkar siyasi qrupların artan çəkisinin də bu tendensiyanın göstəricilərindən biri olduğunu vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, "Avropa üçün Vətənpərvərlər" və Avropa Mühafizəkarları və İslahatçıları qruplarının birlikdə 162 yerə sahib olması sağ siyasi düşərgənin artıq Avropa səviyyəsində nəzərəçarpacaq gücə çevrildiyini göstərir.
Bununla yanaşı, Tramp administrasiyasının Avropadakı sağ qüvvələrə açıq siyasi dəstəyi onlar üçün yalnız üstünlük yaratmaya bilər. Əksinə, bəzi Avropa ölkələrində buna qarşı əks siyasi reaksiya da formalaşa bilər. Belə olan halda həmin partiyaların rəqibləri onları milli maraqları müdafiə edən müstəqil siyasi qüvvələr deyil, "Vaşinqtonun siyasi aləti" kimi təqdim etməyə çalışacaqlar.
Nəticə etibarilə, Trampın Avropadakı sağ-populist qüvvələrə münasibəti qitənin siyasi proseslərinə təsir edən amillərdən birinə çevrilsə də, bu qüvvələrin gələcək uğurunu əsasən Avropanın öz daxilindəki problemlər müəyyən edəcək. İqtisadi çətinliklər, miqrasiya, təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqlar və ənənəvi siyasi elitalara etimadın azalması davam etdiyi müddətdə sağ-populist partiyaların Avropanın siyasi gündəmində çəkisinin artması ehtimalı yüksək olaraq qalır.
Akif NƏSİRLİ
