2001-ci il sentyabrın 11-də Nyu-Yorkdakı Dünya Ticarət Mərkəzinə çırpılan təyyarələr minlərlə insanın həyatına son qoydu. 11 Sentyabr terrorunu səudiyyəli milyonçu Üsamə bin Ladenin rəhbərlik etdiyi "əl-Qaidə" planlaşdırmışdı. Qruplaşma Kabildəki "Taliban" hakimiyyətinə sığınmışdı. Hücumlardan sonra "Taliban" hakimiyyətdən devrildi. ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi beynəlxalq qüvvələr "Taliban"ın hakimiyyətə qayıtmasına mane olmaq üçün 20 il müharibə apardı.
Terrorçuluq üzrə ekspert Sara Harmuşun sözlərinə görə, ABŞ Əfqanıstandan çıxandan sonra "əl-Qaidə"nin Yəməndəki qolunun təbliğatı kəskin artıb: "Onlar son bir neçə ildə mənim dərc etdiyim materiallardan daha çox material yayıblar. "Əl-Qaidə"nin Yəməndəki qanadı cəmi bir neçə ay əvvəl "tənha canavar" hücumlarına çağıran bəyanatlar və videolar yaymışdı. Onlar Qərbdə yaşayan tərəfdarlarını ABŞ və Avropa ərazilərində terror aktları törətməyə çağırırdılar".
Qeyd edək ki, 11 Sentyabrdan sonra "əl-Qaidə" Somalidə "əş-Şəbab", Qərbi Afrikanın Sahel bölgəsində isə "Camaət Nüsrət əl-İslam vəl-Müslimin" kimi müxtəlif regional qollar yaratdı. ABŞ qüvvələri "əl-Qaidə"nin rəhbərliyinə ağır zərbələr endirdikdən sonra da bu qruplaşmalar təşkilatın adını yaşatmaqda davam edib. Artıq ABŞ-da məlum 11 Sentyabr hücumlarından 25 il keçir. O zaman terrorun təşkilatçısı "əl-Qaidə" Əfqanıstana sığınmışdı. İndi Əfqanıstan sanki yenidən əvvəlki vəziyyətinə qayıdıb: ABŞ 20 ildən sonra ölkədən çıxdı və "Taliban" hakimiyyətə gəldi. "Əl-Qaidə" üzvləri yenidən təhlükəsiz sığınacaq əldə etdilər. Hələ ki, Qərb ölkələrinin paytaxtlarında 11 Sentyabr hücumlarına oxşar hadisə baş verməyib. Amma keçmiş hərbçilər, diplomatlar və kəşfiyyat rəsmiləri, region üzrə ekspertlər bunun səbəblərini fərqli yozur. Bəziləri indiki vəziyyətin 11 Sentyabr hücumlarından əvvəlki dövrdən əsaslı fərqləndiyini deyir. Digərləri isə terror təhlükəsinin yenidən gücləndiyini bildirir, Əfqanıstanı "saatlı bomba" adlandırırlar. 2020-ci ildə Donald Trampın ABŞ prezidenti kimi ilk hakimiyyəti dövründə "Taliban"la razılaşma imzalanıb. Sazişə əsasən, beynəlxalq qüvvələr Əfqanıstandan çıxmalı, "Taliban" isə heç kimə Əfqanıstan ərazisindən istifadə edərək ABŞ və müttəfiqlərinin təhlükəsizliyinə təhdid törətməyə icazə verməməli idi. Qoşunlar 2021-ci ildə, Co Baydenin prezidentliyi dövründə çıxarıldı. O vaxtdan BMT-nin çoxsaylı hesabatlarında "əl-Qaidə" üzvlərinin Əfqanıstana qayıtdığı sənədləşdirilib. 2025-ci ilin dekabrında çıxan bir hesabatda Əfqanıstan "əl-Qaidə"nin "rəmzi vətəni" kimi göstərilib, təşkilatla "Taliban" üzvləri arasında şəxsi münasibətlərin və nikah əlaqələrinin qurulduğu qeyd olunub. Keçmiş amerikalı diplomat, vaxtilə Kabildə diplomatik missiyada işləmiş Enni Pforzhaymer "Azadlıq" radiosuna deyib: "Əfqanıstan artıq beynəlxalq planları olan terrorçulara sığınacaq verir. Növbəti sual onların bu planları həyata keçirməsinin mümkünlüyü ilə bağlıdır. Bəs Əfqanıstan 11 Sentyabrdan əvvəlki vəziyyətinə tam qayıdıbmı? Bəli, qayıdıb. Bunu dünyanın qalan hissəsinə qarşı həm birbaşa, həm də dolayı təhdid sayıram. "Əl-Qaidə" hələ də oradadır, keçmişini nəzərə alsaq, həddindən artıq güclüdür". Nyu-Yorkda mənzillənən, təhlükəsizlik araşdırmaları üzrə ixtisaslaşmış Sufan Mərkəzinin icraçı direktoru Kolin Klark isə belə bir xəbərdarlıq səsləndirib: "Əfqanıstanda müxtəlif qruplaşmalar bir-birinə qarışıb və bu vəziyyət saatlı bombanı xatırladır". Ehtiyatlı yanaşma sərgiləyən ekspertlər də var. Belə ki, 11 Sentyabr hücumlarından, hətta "Taliban"ın Əfqanıstanda hakimiyyəti yenidən ələ keçirməsindən bəri çox şey dəyişib. "Taliban" indi beynəlxalq əməkdaşlığa can atır. Hərəkat Avropa İttifaqının nümayəndələri ilə görüşmək üçün Brüsselə nümayəndə heyəti göndərib. Rusiya isə "Taliban"ı Əfqanıstanın qanuni hökuməti kimi tanıyıb. Vaşinqtondakı CNA analitik mərkəzinin tədqiqat rəhbəri Conatan Şröden deyib: "11 Sentyabrdan əvvəlki dövrlə müqayisədə əsas fərq budur ki, "Taliban" 11 Sentyabr hadisələrini və onların fəsadlarını yaşayıb. Buna görə də "Taliban"ın "əl-Qaidə" üzvlərinə nəzarət etdiyinə inanmağa meylliyəm".
Şrödenin fikrincə, hazırda Əfqanıstan qlobal təhlükəsizlik gündəminin mərkəzində deyil: "İndiki mərhələdə "əl-Qaidə"nin ən təhlükəli qanadları artıq Afrikada cəmləşib. Burada söhbət "əş-Şəbab"dan və Qərbi Afrikadakı müxtəlif əlaqəli qruplardan gedir. Ən fəal və ən zorakı qruplar məhz bunlardır". ABŞ-ın mayda dərc olunmuş Terrorla Mübarizə Strategiyasında da bu təhdidlər xüsusi vurğulanır. ABŞ Qərargah Rəisləri Komitəsi sədrinin strategiya üzrə keçmiş xüsusi köməkçisi Karter Malkasyan "Foreign Affairs" jurnalında yazıb: "Taliban"ın beşillik hakimiyyəti dövründə terror aktlarının qeydə alınmaması Əfqanıstanda vəziyyətin dəyişdiyini göstərir". Vaxtilə Hilmənd vilayətində işləmiş Malkasyan BMT-nin hesabatlarındakı nəticələri şübhə altına alır, "əl-Qaidə"nin Əfqanıstan ərazisində təşkilatlanmasını, maliyyə vəsaiti toplamasını və ya təlim keçməsini göstərən sübutların az olduğunu bildirib. Ancaq o, kəşfiyyat məlumatlarının natamam olduğunu etiraf edib: "Vaşinqtonun Əfqanıstandakı vəziyyəti izləmək imkanları nəinki 2011-ci ildəki, hətta 2020-ci il səviyyəsində deyil. ABŞ ucqar dağ kəndlərində, yaxud Kabil, Qəndəhar və ya Cəlalabadın arxa küçələrində terror hücumlarının planlaşdırılmasını və terrorçuların təlim keçməsini vaxtında aşkarlamaya bilər". Oxşar məsələyə toxunan Şröden ABŞ-ın Əfqanıstandakı sonuncu böyük əməliyyatını yada salır: Vaşinqton 2022-ci ildə "əl-Qaidə" rəhbəri Eyman əz-Zəvahirini məhz Kabildə məhv etmişdi: "Ya ABŞ-nin orada baş verənlərlə bağlı məlumatı o qədər azdır ki, vurulacaq hədəfləri müəyyənləşdirə bilmir, ya da bu gün Əfqanıstanda əvvəllər olduğu kimi əhəmiyyətli hədəflər yoxdur". Adının açıqlanmasını istəməyən keçmiş diplomatın fikrincə, artıq heç kimin hansısa qruplaşmanın üzvü olmasına ehtiyac yoxdur. Onlar bir, yaxud bir neçə qruplaşmadan ilhamlana bilərlər. ABŞ-ın istefada olan generalı Cozef Votel bildirib: "İnternetdə fəallığın xeyli artdığını görürük. Bloqerlərdən, influenserlərdən istifadə də artır. Ənənəvi aktorlarla yanaşı, müstəqil hərəkət edən və təsir altına düşən şəxslər də var". O, terror təşkilatlarının sağ qalmaq üçün mühitə maksimum dərəcədə uyğunlaşdıqlarını vurğulayır. Vaşinqtonda yerləşən CAN təhlil mərkəzinin baş elmi tədqiqatçısı Conatan Şroden son illər siyasətdəki dəyişikliyə diqqət çəkir. O, məqsədin artıq bu qruplaşmaları tamamilə məğlub etmək olmadığını vurğulayır: "İndi məqsəd onların yaratdığı təhlükəni səmərəli idarə etmək, Birləşmiş Ştatlardan uzaq tutmaqdır. Fikrimcə, bu siyasət son beş-yeddi ildə əsasən təsirli olub".
Tahir TAĞIYEV
