Zeynal Əmrəliyev: “Miqrasiya problemi Avropada siyasi dəyişikliklərə gətirib çıxarır”
Son illərdə miqrasiya axınlarının bəzi dövlətlər tərəfindən Avropa ölkələrinə qarşı siyasi təzyiq və hibrid müharibə vasitəsi kimi istifadə edilməsi ilə bağlı narahatlıqlar artır. Bu yanaşmaya görə, iqtisadi çətinlik və müharibələr səbəbindən Avropaya üz tutan insanların böyük qruplar halında sərhədlərə yönləndirilməsi müəyyən siyasi məqsədlərə xidmət edə bilər.
İspaniyanın Şimali Afrikadakı Seuta eksklavında iyulun sonunda baş verən hadisə də bu baxımdan diqqət çəkir. On minlərlə mərakeşlinin, o cümlədən çoxsaylı yeniyetmələrin eyni vaxtda İspaniyaya keçməyə cəhd etməsi İspaniyada ciddi narahatlıq yaradıb. Bəzi ekspertlər belə miqyasda kütləvi keçidin dövlət strukturlarının iştirakı və ya ən azı göz yumması olmadan mümkün olmayacağını düşünür.
Bu hadisənin arxasında Mərakeşin İspaniya ilə siyasi münasibətlərindəki problemlərin dayandığı ehtimal olunur. Eyni zamanda, İspaniyanın Mərakeşin rəqibi olan Əlcəzairlə yaxınlaşmasının da Rabatı narazı saldığı bildirilir. Beləliklə, miqrasiya böhranı İspaniyaya siyasi mesaj vermək və onun reaksiyasını yoxlamaq vasitəsinə çevrilə bilər.
Miqrasiyanın siyasi təzyiq aləti kimi istifadəsinə Belarus nümunəsi də göstərilir. 2021-ci ildə Belarusun Avropa İttifaqı ilə sərhədlərində yaranan böhran zamanı Yaxın Şərqdən olan miqrantların Belarus ərazisinə gətirilərək Polşa və digər Avropa ölkələrinin sərhədlərinə yönləndirildiyi bildirilirdi. Bu hadisələr Avropada ciddi təhlükəsizlik narahatlığı yaradıb və Polşanı sərhəd müdafiəsini gücləndirməyə vadar edib.
Liviya da miqrasiyadan siyasi və iqtisadi məqsədlər üçün istifadə edən ölkələrdən biri kimi təqdim olunur. Müəmmər Qəddafi Avropaya miqrasiya axınının qarşısını almaq müqabilində maliyyə və siyasi güzəştlər əldə etməyə çalışıb. Daha sonra Xəlifə Haftar da Avropaya miqrant axınının azaldılmasını müəyyən ödənişlər qarşılığında təmin etməyə hazır olduğunu bildirib.
Ümumilikdə, məsələ göstərir ki, miqrasiya artıq yalnız humanitar və sosial problem kimi deyil, həm də geosiyasi təsir vasitəsi kimi nəzərdən keçirilir. Kütləvi miqrasiya axınlarının idarə olunması və ya onların qarşısının alınmaması ayrı-ayrı dövlətlərə Avropa ölkələrinə siyasi və iqtisadi təzyiq göstərmək imkanı verə bilər. Bu isə Avropa üçün sərhəd təhlükəsizliyi ilə yanaşı, hibrid təhdidlərə qarşı yeni mexanizmlərin yaradılması məsələsini də aktuallaşdırır.
İsrailin Qəzza müharibəsi fonunda İspaniya ilə kəskinləşən münasibətləri, Mərakeşin İsraillə İbrahim sazişləri çərçivəsində əlaqələri və Seutaya kütləvi miqrant axınının təşkilində Rabatın mümkün rolunu nəzərə alsaq, bu hadisənin İspaniyaya qarşı siyasi təzyiq və ya qisas məqsədilə İsrail–Mərakeş koordinasiyası əsasında həyata keçirilməsi ehtimalını necə qiymətləndirmək olar və belə bir versiyanı təsdiq və ya təkzib edə biləcək hansı faktlar mövcuddur?
Politoloq Zeynal Əmrəliyev “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, Mərakeşlə İspaniya arasında, xüsusilə də Seuta ətrafında baş verən son hadisələr dünyada miqrasiya probleminin nə qədər aktual olduğunu bir daha göstərir. Onun sözlərinə görə, hazırda dünyanın əksər regionlarında miqrasiya ilə bağlı ciddi problemlər mövcuddur.
Politoloq hesab edir ki, bu problemin kəskinləşməsində 2011-ci ildən sonra Yaxın Şərq və Şimali Afrikada baş verən proseslərin mühüm rolu olub. Onun sözlərinə görə, “Ərəb baharı”ndan sonra bir sıra ölkələrdə siyasi böhranlar, hakimiyyət dəyişiklikləri və vətəndaş müharibələri baş verdi. Xüsusilə Suriyada uzun illər davam edən müharibə milyonlarla insanın öz ölkəsini tərk etməsinə və Avropaya üz tutmasına səbəb oldu.
Əmrəliyev qeyd edib ki, miqrasiya məsələsi artıq təkcə humanitar və sosial problem deyil, Avropanın siyasi həyatına da ciddi təsir göstərən amilə çevrilib. Onun sözlərinə görə, Almaniyada 2025-ci il parlament seçkilərində miqrasiya əsas siyasi mövzulardan biri olub. Həmin seçkidə CDU/CSU birinci, SPD isə ikinci deyil, yalnız üçüncü yerdə qərarlaşıb. Miqrasiya və iqtisadiyyat seçicilərin əsas narahatlıq mövzuları sırasında olub.
Politoloq Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra Avropanın daha bir böyük miqrasiya dalğası ilə üzləşdiyini də vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, milyonlarla ukraynalının Avropa ölkələrinə sığınması bir sıra dövlətlərdə sosial, iqtisadi və siyasi yükü artırıb.
Əmrəliyev miqrasiya məsələsinin Şərqi Avropada da siyasi proseslərə təsir etdiyini bildirib. O, Polşanı nümunə göstərərək qeyd edib ki, 2023-cü il parlament seçkilərindən sonra səkkiz il hakimiyyətdə olmuş “Hüquq və Ədalət” (PiS) partiyası hakimiyyətdən gedib və Donald Tuskun rəhbərlik etdiyi koalisiya hökuməti formalaşıb. Miqrasiya həmin seçkidə əsas siyasi mübahisə mövzularından biri olub.
Politoloq Belarus amilinə də toxunaraq bildirib ki, Avropanın miqrasiya təzyiqi ilə üzləşməsində Belarusun sərhəd siyasətinin də rolu olub. Lakin burada əsasən Ukraynadan: Yaxın Şərq və digər regionlardan gələn miqrantların Belarus üzərindən Polşa və digər Şərqi Avropa ölkələrinə yönləndirilməsi ilə bağlı böhran nəzərdə tutulur. Bu məsələ 2021-ci ildən etibarən Avropa İttifaqı ilə Belarus arasında ciddi siyasi qarşıdurmaya çevrilmişdi.
Seutada baş verən son hadisələrə gəlincə, Əmrəliyev hesab edir ki, məsələyə yalnız miqrasiya problemi kimi baxmaq düzgün olmaz. Onun sözlərinə görə, İspaniyanın Baş naziri Pedro Sançesin hökuməti son illərdə, xüsusilə Fələstin məsələsində ABŞ və İsrailin siyasətinə zidd mövqelər nümayiş etdirib və bu da Madridlə bəzi Qərb dairələri arasında siyasi fikir ayrılıqlarını artırıb.
“Bu baxımdan, Seutada baş verənlərin arxasında müəyyən siyasi məqsədlərin olub-olmaması da araşdırılmalıdır. Mərakeşin və ya başqa aktorların miqrasiya faktorundan istifadə etməsi nəzəri baxımdan mümkündür. Hətta İsrailin də belə proseslərdə marağının olub-olmaması ilə bağlı suallar ortaya çıxa bilər. Lakin bunu təsdiqləyən konkret faktlar olmadan belə bir versiyanı hazırkı mərhələdə sübut edilmiş həqiqət kimi təqdim etmək olmaz”, – deyə politoloq bildirib.
O qeyd edib ki, 2026-cı ilin iyulunda Seutaya kütləvi miqrant axını ilə bağlı müxtəlif versiyalar səsləndirilsə də, açıq mənbələrdə İspaniya tərəfinin ilkin qiymətləndirmələri hadisənin əsasən sosial-iqtisadi narazılıq, sosial şəbəkələrdə yayılan yanlış məlumatlar və miqrant axınının təşkilində iştirak edən şəbəkələrlə əlaqəli olduğunu göstərir.
Əmrəliyev hesab edir ki, buna görə də qarşıdakı dövrdə Avropada miqrasiya məsələsi seçkilərin əsas mövzularından biri olaraq qalacaq. Onun fikrincə, miqrasiya ilə bağlı yeni böhranlar hökumətlərin reytinqinə və seçkilərin nəticələrinə ciddi təsir göstərə, bəzi ölkələrdə isə siyasi hakimiyyət dəyişikliyinə səbəb ola bilər.
Seutada vəziyyətin hazırda da həssas olaraq qaldığını qeyd etmək lazımdır. Son günlər yeni kütləvi keçid çağırışları fonunda Mərakeş sərhəddə yüzlərlə polis və hərbçi yerləşdirib, İspaniya isə Seuta və Melilyada təhlükəsizlik tədbirlərini gücləndirib.
Dəniz NƏSİRLİ
