Son illərdə ölkəmizdəki diplomatik missiyaların Qarabağa səfərləri xüsusi siyasi, tarixi və beynəlxalq hüquqi əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik missiyaların nümayəndələrinin bu gün Xankəndi şəhərini ziyarət etməsi sadəcə xarici diplomatların işğaldan azad olunmuş ərazilərimizə rəsmi səfərləri deyil.
2020-ci il müharibəsindən və 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən anti-terror əməliyyatından sonra Azərbaycanın Qarabağın bütün ərazisi üzərində nəzarətini bərpa etməsi nəticəsində nəinki ölkəmizdə, bütövlükdə Cənubi Qafqazda vəziyyət kökündən dəyişib. Şuşa, Ağdam, Füzuli və digər yaşayış məntəqələrinə diplomatik səfərlər beynəlxalq nümayəndələrin regionun vəziyyəti, münaqişənin nəticələri, yenidənqurma prosesi və idarəetmənin yeni reallıqları ilə tanış olmasına imkan verir.
Əvvəldən Azərbaycan tərəfi xarici diplomatları azad olunmuş ərazilərə dəvəti öz mövqeyini beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmaq üçün vacib bir vasitə kimi qiymətləndirirdi. Artıq 2020-ci ilin sonlarında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev xarici nümayəndələri, jurnalistləri və diplomatik korpus üzvlərini azad olunmuş bölgələrə dəvəti davam etməyin vacibliyini vurğulamışdı.
Siyasi baxımdan bu cür səfərlər beynəlxalq miqyasda əhəmiyyətli təsirə malikdir: ərazinin faktiki əlçatanlığı sərgilənir, xarici ölkələr oradakı dövlət hakimiyyətinin həyata keçirilməsi ilə tanış olur və müharibədən sonrakı status-kvonun beynəlxalq səviyyədə qəbul edilməsinə töhfə verir.
Diplomatik korpusların nümayəndələrinin həmin ərazilərə səfərləri təcrübəsi 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra xüsusilə geniş vüsət aldı və onlar işğaldan azad olunmuş ərazilərə dəfələrlə səfərlər etdilər. Diplomatlar xüsusilə Şuşa, Ağdam və digər rayonlardakı vəziyyət, eləcə də infrastrukturun bərpasının gedişi ilə tanış oldular.
Ən vacib nümunələrdən biri səfirlərin, hərbi attaşelərin və Azərbaycanda akkreditə olunmuş beynəlxalq təşkilatların nümayəndəliklərinin rəhbərlərinin qatıldığı Şuşaya səfəri idi. Səfər zamanı xarici nümayəndələr şəhərin tarixi, dini və mədəni yerləri, o cümlədən məscidlər, qala divarları və digər abidələrlə tanış oldular. Onda Şuşaya səfərdən əvvəl Füzuliyə baş çəkən diplomatlar bölgənin infrastruktur inkişafı haqqında da məlumat əldə etdilər.
Eyni zamanda, Qarabağ ətrafındakı humanitar vəziyyətlə bağlı gərgin beynəlxalq müzakirələr dövründə diplomatik nümayəndələrin Ağdama təşkil olunmuş səfəri də böyük önəm kəsb edirdi. Belə ki, diplomatlar Ağdamı və Ağdam ilə Xankəndi arasındakı yolu birbaşa görmək, eləcə də Azərbaycan tərəfinin infrastrukturun vəziyyəti və humanitar vəziyyətin şahidi oldular.
Bu baxımdan, diplomatik korpusların nümayəndələrinin Qarabağa səfərləri eyni vaxtda bir neçə funksiyanı yerinə yetirir.
Birincisi, bu, informasiya və diplomatik funksiyanı yerinə yetirir. Xarici nümayəndələr yalnız media hesabatları, siyasi bəyanatlar və ya maraqlı tərəflərin materialları vasitəsilə yox, birbaşa müşahidə imkanı nəticəsində vəziyyətlə tanış olurlar.
İkincisi, bu, siyasi və kommunikasiya funksiyasını yerinə yetirir. Diplomatik korpusun Qarabağa dəvəti Azərbaycanın öz mövqeyini beynəlxalq tərəfdaşlara çatdırmaq və onları regionun müharibədən sonrakı inkişafı ilə bağlı müzakirələrə cəlb etmək istəyini sübuta yetirir.
Üçüncüsü, Bakıda akkreditə olunmuş diplomatların həmin ərazilərə səfərlərinin təşkili tarixi ərazilərimiz olan Qarabağın işğaldan sonra yenidən Azərbaycanın diplomatik məkanına qayıtdığını vurğulayır.
Nəhayət, nüfuz funksiyası kontekstində, Azərbaycan üçün bu cür səfərlər dağıntıların miqyasını, yenidənqurma işlərinin gedişatını, mədəni yerlərin bərpasını və repatriasiya proqramının həyata keçirilməsini nümayiş etdirməyə imkan verir.
Siyasi kontekstdə Qarabağa səfərin əhəmiyyəti protokol tədbirindən daha böyük diapozona malikdir.
Uzun illərdir ərzində davam etmiş işğal faktı beynəlxalq nümayəndələrin qondarma separatçı qurumun nəzarətində olan əraziyə girişinə imkan vermirdi. Buna görə də, hərbi-siyasi vəziyyətdəki dəyişiklikdən sonra Azərbaycan regionda beynəlxalq iştirakın yeni bir təcrübəsini yaradıb.
Bu kontekstdə diplomatik səfərlər müharibədən sonrakı status-kvonun möhkəmləndirilməsi üçün vasitələrdən biridir. Başqa sözlə desək, onlar mövcud reallığı sərgiləyir: Azərbaycan dövlət hakimiyyətini həyata keçirir, öz tarixi ərazisinə nəzarət edir, xarici nümayəndə heyətlərinə giriş imkanı verir və genişmiqyaslı infrastruktur layihələrini reallaşdırır.
Azərbaycan rəhbərliyinin dəfələrlə Qarabağa beynəlxalq səfərləri xarici vətəndaşları münaqişənin nəticələri və yenidənqurma prosesi ilə tanış etmək zərurəti ilə əlaqələndirməsi xüsusi diqqətə layiqdir. Təsadüfi deyil ki, 2021-ci ildə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev səfirlərin və diplomatik nümayəndəliklərin rəhbərlərinin artıq azad olunmuş ərazilərə səfər etdiklərini və dağıntıların miqyasını görmək imkanını qazandıqlarını vurğulaydı.
Bu mənada, Şuşaya səfər xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Çünki Şuşa Azərbaycanın tarixi yaddaşında mühüm yer tutur və dövlət tərəfindən milli mədəni irsinin mərkəzi elementi hesab olunur. Buna görə də Şuşaya diplomatik səfərin ikili məzmunu var. Bir tərəfdən diplomat müəyyən bir ərazi və mədəni irs yerləri ilə tanış olur. Digər tərəfdən isə, onlar dövlətin ərazi bütövlüyünün bərpasının simvolu olan bir məkana gəlirlər.
Qeyd edək ki, belə tədbirlər dini və mədəni abidələrin nümayişi xüsusilə əhəmiyyətlidir. Səfərləri zamanı diplomatlara məscidlər, tarixi binalar, istehkamlar və digər yerlər göstərilib. Beləliklə, diplomatik səfər siyasi məlumatın unikal vizual mənbəyinə çevrilir.
Sözügedən kontekstdə 2023-cü ilin sentyabr ayı mühüm bir dönüş nöqtəsi oldu. Azərbaycanın Qarabağ üzərində nəzarəti bərpa etməsindən və sonradan tanınmamış qurumun süqutundan sonra diqqət tədricən ərazi üzərində hərbi nəzarət məsələsindən münaqişədən sonrakı idarəetmə, təhlükəsizlik, yenidənqurma, əhalinin geri qayıtması, mədəni irsin qorunması və uzunmüddətli sülh məsələlərinə keçdi. Bu yeni vəziyyətdə Qarabağa diplomatik səfərlər yeni bir məna aldı.
Əvvəllər regiona səfərlərə əsasən münaqişə və əraziyə çıxış baxımından baxıla bilərdisə, indi müharibədən sonrakı yenidənqurma və reinteqrasiya məsələləri mərkəzi mövqeyə çevrilir.
Azərbaycan beynəlxalq nümayəndələrə Füzuli, Şuşa, Ağdam və digər yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması, infrastruktur layihələri, mina təmizləmə proqramları və məcburi köçkünlərin geri qaytarılması layihələrini təqdim edir. Xarici İşlər Nazirliyi həmçinin münaqişədən sonrakı siyasəti münaqişədən təsirlənən ərazilərin yenidən qurulması və reinteqrasiyası prosesi kimi səciyyələdirir.
Beləliklə, diplomatik səfərlər münaqişə diplomatiyasından münaqişədən sonrakı inkişaf diplomatiyasına keçidin bir hissəsinə çevrilir.
Buna görə də, siyasi əhəmiyyətə malik olan diplomatik səfərlər Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün beynəlxalq səviyyədə tanınmasını, qondarma separatçı rejimin ləğvini, Qarabağda de-fakto dövlət nəzarətinin qurulmasını, dövlət orqanlarının fəaliyyətini, infrastrukturun bərpasını və beynəlxalq əlaqələrin inkişafını rəsmiləşdirir.
Bu baxımdan, diplomatik korpus üzvlərinin Qarabağa səfərləri diplomatik protokol, siyasi ünsiyyət, tarixi yaddaş və beynəlxalq hüquqi təcrübə elementlərini özündə birləşdirən çoxqatlı bir fenomen kimi qiymətləndirilməlidir.
Tarixi baxımdan bu cür səfərlər regionun uzun sürən silahlı münaqişədən inkişafının yeni mərhələsinə keçidini sərgiləyir. Azərbaycan üçün bu, ərazi bütövlüyünün bərpasının və Qarabağ üzərində dövlət nəzarətinin qaytarılmasının nümayişi çox kimi vacibdir.
Siyasi baxımdan diplomatik səfərlər beynəlxalq ictimaiyyətlə birbaşa ünsiyyət üçün bir vasitədir. Onlar xarici dövlətlərin nümayəndələrinə ərazinin vəziyyəti, müharibənin nəticələri və yenidənqurma işlərinin miqyası ilə birbaşa tanış olmağa imkan verir. Buna görə də, diplomatik korpusun Qarabağa səfəri ayrıca hüquqi aktı yox, yeni siyasi və faktiki reallığın beynəlxalq səviyyədə kodlaşdırılması prosesinin bir hissəsidir.
Bu səfərlərin uzunmüddətli əhəmiyyəti isə münaqişədən sonrakı reallığın davamlı sülhün, regional əməkdaşlığın, yaşayış məntəqələrinin bərpasının, əhalinin təhlükəsizliyinin təminatı ilə bağlıdır.
Sahil İsgəndərov, politoloq
