“Şimali Azərbaycanın çar Rusiyası tərəfindən işğalı” mövzusu dərsliklərdə
Müasir dövrdə Azərbaycan tarixinin müxtəlif mövzularının yenidən tədqiqinə ciddi ehtiyac var. Çar Rusiyası və sovet dövründə Azərbaycan tarixinin saxtalaşdırılmış, obyektivlikdən uzaq yazılmış mövzularından biri “Şimali Azərbaycanın çar Rusiyası tərəfindən işğalı” mövzusudur. Uzun illər bu mövzu “Azərbaycanın Rusiyaya birləşməsi”, “Azərbaycanın İran və Rusiya tərəfindən iki yerə parçalanması”, “Azərbaycanın İran və Rusiya tərəfindən bölüşdürülməsi” və s. adlar altında öyrənilmiş, hazırda da əksər kitablarda bu cür təqdim olunmaqdadır.
Çar Rusiyası və sovet dövründə şimali Azərbaycanın işğalının hər iki mərhələsi, o cümlədən Gülüstan müqaviləsinə münasibət saxtalaşdırılmışdır. Bunu sovet tarixşünaslığının obyektiv təhlili nəticəsində üzə çıxarmaq mümkündür.
M.Vəliyevin 1984-cü ildə nəşr olunmuş “Zaqafqaziya respublikalarının əməkdaşlığı” kitabının “İctimai elmlər sahəsində Zaqafqaziya respublikalarının əməkdaşlığı” adlanan ikinci fəslində qeyd olunur ki, 1959-cu ilin martında Tbilisidə keçirilən Zaqafqaziya respublikaları elmi idarələrinin ictimaiyyatşünaslarının birinci müşavirəsində ictimai elmlər üzrə elmi tədqiqat işinin əlaqələndirilməsi sahəsində problem komissiyaları təşkil olundu. 1963-cü ilin aprel-may aylarında Kirovabadda (indiki Gəncə) keçirilən Kirovabad, Kutaisi Pedaqoji İnstitutlarının və Yerevan Pedaqoji İnstitutunun Leninakan filialının birgə elmi konfransının materialları kitab şəklində çap edildi. Kitabda qeyd olunurdu ki, Zaqafqaziya xalqları Azərbaycanın Rusiyanın tərkibinə daxil olmasının 150 illiyini bayram etdilər. 1964-cü ilin aprelində bu münasibətlə Bakı, Yerevan və Tbilisidə Zaqafqaziya elmi idarələrinin sessiyaları oldu. Respublikalarda keçirilən bu elmi sessiyalarda Zaqafqaziyanın Rusiyanın tərkibinə daxil olmasının bu regionun həyatında böyük rol oynadığı, onun mütərəqqi əhəmiyyəti geniş qeyd edildi.
Kitabda qeyd olunan faktlara tənqidi yanaşdıqda məlum olur ki, bu dövrdə ictimai elmlər sahəsində Zaqafqaziya respublikalarının əməkdaşlığı tarixi hadisələrin obyektiv tədqiqnə deyil, əksinə tarixin saxtalaşdırılmasına xidmət etmişdir. Fikrimizcə “Zaqafqaziyanın Rusiyaya birləşməsinin mütərəqqi əhəmiyyəti” adlı mövzu, Azərbaycanın Rusiyaynın tərkibinə daxil olmasının 150 illiyinin bayram edilməsi kimi hadisələr şimali Azərbaycanın 1813 və 1828- ci illərdə çar Rusiyası və 27 aprel 1920-ci ildə XI qırmızı bölşevik ordusu tərəfində işğalını pərdələmək məqsədilə edilmişdi. Buna görə də hətta bu mövzuların “Azərbaycanın Rusiyanın tərkibinə daxil edilməsi”, “Zaqafqaziyanın Rusiyaya birləşdirilməsi” kimi yazılmasına belə Moskavadan icazə verilməmişdir. Məsələ elə təqdim olunmuşdu ki, guya Şimali Azərbaycan işğal olunmamış, könüllü şəkildə çar Rusiyasının tərkibinə daxil olmuşdu.
Sovet dövründə tarixin bu cür saxtalaşdırılmasına qarşı bir sıra Azərbaycan ziyalıları öz etirazını bildirmişdi. Bunlardan akademik Ziya Bünyadov, professor Mahmud İsmayılov, dosent Süleyman Əliyarov və xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadəni göstərmək olar. Ziya Bünyadov, professor Mahmud İsmayılov, dosent Süleyman Əliyarov Azərbaycanın könüllü olaraq Rusiyaya birləşmədiyini, işğal olunduğunu göstərdiklərinə görə, xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə isə yazdığı “Gülüstan” poemasını yazdığına görə təzyiqlərə məruz qalmışdı.
I (1804 – 1813) və II (1826 – 1828) Rusiya – İran müharibələri (əslində Rus -Qacar maharibələri) çar Rusiyasının işğalçı siyasəti nəticəsində baş versə də rus və sovet tarixşünaslığında tarixi saxtalaşdırılaraq müharibənin başlamasının bütün məsuliyyəti İranın üzərinə qoyulmuşdu.
Müasir dövrdə Azərbaycan Respublikasında yazılan dərsliklərdə bu mövzuya münasibətin sovet tarixşünaslığında olduğu kimi qalması təəssüf doğurmaya bilməz. Fikrimizcə sovet dövründə bu məsələlərə baxışda burxılmış səhvlərin bu gün də təkrar olunması tarixin yenidən saxtalaşdırılmasından başqa bir şey deyil. Deyilənləri sübut etmək üçün sovet dövründə və dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra nəşr olunmuş “Azərbaycan tarixi” kitablarındaki bəzi faktları müqayisə edək.
Akademik I. A. Hüseynov, M. A. Dadaşzadə, Ə. S. Sumbatzadə və başqalarının redaktorluğu ilə 1963 – cü ildə nəşr olunmuş 3 – cildli “Azərbaycan" tarixi kitabının 2- ci cildində yazılıb: “1826 – cı il iyulun 16 - da 60 minlik İran qoşunu Abbas Mirzənin komandanlığı altında, müharibə elan etmədən Arazı keçərək Azərbaycanın şimal hissəsinə soxuldu. Düşmən qoşunları Zaqafqaziya əhalisini azərbaycanlılar, ermənilər və gürcüləri məhv edir, soyur və onlara əzab verirdilər.”(s. 38); “Şah ordusunun Zaqafqaziyaya hücumundan istifadə edərək varlanmağa çalışan bir sıra keçmiş Azərbaycan xanları İran qoşunları ilə birlikdə hərəkət edirdilər. Onlar feodal və ruhanilərin içərisindən çıxmış bir ovuc xainlərin köməyi ilə əhalinin bir hissəsini, o cümlədən keçmiş xan nökərlərini, maafları və başqalarını aldatmış və müvəqqəti olaraq öz ardlarınca aparmağa müvəffəq olmuşdular ”(s.39); “Şah qoşunları və qiyamçı dəstələr tərəfindən müvəqqəti zəbt olunmuş bütün Azərbaycan əyalətləri 1827 – ci ilin əvvəllərinə yaxın azad edildi” (s.43); “Rus dəstəsi Arazı keçərək Azərbaycanın cənub vilayətlərinə daxil olmuşdu. Əhali rus qoşunlarını sevinclə qarşılayırdı”. (s.44)
Bu yazılanlar sovet dövrünə aid olduğuna görə fikrimizcə saxtakarlığın geniş izahına ehtiyac yoxdur. Baxaq görək dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra nəşr olunmuş “Azərbaycan tarixi” kitablarında mövzu necə təqdim olunub.
Akademik Ziya Bünyadov və professor Yusif Yusifovun redaktorluğu ilə 1994 – cü ildə nəşr olunmuş “Azərbaycan tarixi” kitabında o dövr haqqında belə yazılıb: “İran qoşunları vəziyyətdən istifadə edib Azərbaycanün digər torpaqlarına da hücuma keçmiş, Lənkəranı, Salyanı işğal edərək əhalinin xeyli hissəsini əsir aparmışdı. İran qoşunları ilə Azərbaycana gəlmiş qaçqın xanlar əhalinin köməyilə Gəncə, Şamaxı, Şəki və s. şəhərləri ələ keçirib öz xanlıqlarını bərpa etmiş, rus qoşun dəstələrini geri oturtmuşdu. Azərbaycan ərazisinə girmiş
şah qoşunları əhaliyə amansız divan tutur, cavan kişiləri, qız – gəlinləri əsir aparırdılar”
Bu cümlələrdəki məntiqsizlik özünü açıq – aydın büruzə verir. Bir tərəfdən göstərilir ki, İran qoşunları “əhalinin köməyi ilə” rus qoşunlarını geri oturtmuşdur. Digər tərəfdən isə göstərilir ki, “şah qoşunları əhaliyə amansız divan tutur, cavan kişiləri, qız – gəlinləri əsir
aparırdılar”.
Kitabda daha sonra yazılan fikirlər isə tamamilə sovet tarixşünaslığındakı saxtakarlığın təkrarıdır: “1827 – ci ilin sonlarında rus qoşunları Azərbaycanın cənub torpaqlarına hücuma keçdilər... Rus qoşun dəstələrindən birinin başçısı yazırdı: “Əhali hər yerdə... qoşunlarımızı düşmən kimi deyil, öz himayəçiləri kimi qəbul edərək, qarşılamağa çıxırdı. "(s.578)
Prof. S. Əliyarlının redaktorluğu ilə 1996 – cı ildə nəşr olunmuş “Azərbaycan tarixi” kitabında isə problem belə izah olunur: “Azərbaycan torpaqlarının bir dövlət içərisində birləşmiş olmaması vahid xarici siyasət yeridilməsinə imkan vermirdi. Buna görə də Azərbaycan xanlıqları özlərini qoruyub saxlamaq, xanlıqlar arasındakı münasibətləri tənzim etmək üçün ölkəyə göz tikmiş müxtəlif qüvvələr ilə hesablaşmalı olurdular. Bu qüvvələr bir yandan qonşu İran və Türkiyə, o biri yandan isə Avropa dövlətləri olan Rusiya, İngiltərə və Fransa ilə təmsil olunurdu. (s.573);
Bu kitabda I və II Rus – İran müharibələrinə münasibət əvvəlkilərdən köklü surətdə fərqlənsə də İranın Rusiya, Ingiltərə və Fransa ilə eyniləşdirilməsi və işğalçı adlandırılması fikirimizcə yanlışdır. Çünki Qacarlar da Səfəvilər və Əfşarlar kimi Azərbaycan sülaləri idi. I Şah İsmayıl, Nadir şah Əfşar kimi Qacarlar da eyni missiyanı həyata keçirirdilər. Onların məqsədi Nadir şahın ölümündən sonra parçalanmış mərkəzləşmiş dövləti bərpa etməkdən ibarət idi.
Bundan başqa burada fikrimizcə “Azərbaycan xanlıqları” cümləsinin qarşısına “şimali” sözü əlavə olunması yaddan çıxıb. Çünki Nadir şahin ölümündən sonra parçalanmış mərkəzi dövlətin ərazisində yaranmış 24 Azərbaycan xanlığının 12 -si şimali, 12-si isə cənubi Azərbaycanda idi və burada söhbət şimali Azərbaycan xanlıqlarından gedirdi.
Daha sonra kitabda yazılıb: “Beynəlxalq durum İranın Rusiya işğalına qarşı çıxması üçün şərait yaratdı. Bu savaş hər iki tərəf üçün ədalətsiz idi. Cünki özgə torpaqlarının ələ keçirilməsi uğrunda gedirdi.” (s.587)
Fikrimizcə, bu cümlə belə yazılmalı idi: “Beynəlxalq durum İranın Rusiya işğalına qarşı çıxması üçün şərait yaratdı. Bu savaş Rusiya tərəfi üçün ədalətsiz idi. Cünki çar Rusiyası özgə torpaqlarının ələ keçirilməsi uğrunda müharibə aparırdı .”
Mahmud İsmayılovun elmi redaktor olduğu 1998-ci ildə çapdan çıxmış və 2007-ci ildə təkrar nəşr edilmiş “Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. IV cild” kitabında da sovet saxtakarlığının izi görünməkdədir. Həmin kitabda yazılmış bəzi faktları nəzərdən keçirək.
“1805-ci il yay kompaniyasının gedişində İran qoşunları iyunun ortalarında Qarabağa soxuldular və onu talan etdilər. “Hələ bu yaxınlaradək laləzar torpaqlar olan hər yerdə indi ancaq kəndlərin xarabalıqları, geniş tut bağlarının qalıqları, bir də atılmış və baxımsız qalmış tarlalar görünürdü”
Fikrimizcə, tarixçi M.İsmayılov bilməyə borclu idi ki, insan öz vətəninə soxula bilməz. Bir də yaddan çıxarmamlı idi ki, Səfəvilər dövründən uzun illər Qarabağ Qacarlar tərəfindən idarə olunurdu. Xalqın böyük rəğbət bəslədiyi Gəncə xanı Cavad xan da Qacar tayfasından idi. 1795, 1797-ci illərdə Qarabağa gələn Ağa Məhəmməd şah Qacar da, 1805-ci ilin yay kompaniyasında da Qarabağa gələn Abbas Mirzə də yadelli deyil, öz vətənlərinə gələn azərbaycanlılar idilər. Qarabağa soxulan isə işğalçı rus qoşunu idi.
Kitabda daha sonra yazılıb: “İyulda İran qoşunları Qazağa soxuldular. İran qoşunlarının komandanı yerli əhalinin köməyinə ümid bəsləyirdi. O, kətxudalara bəyanatla müraciət edərək, Qazax sakinlərini Rusiyaya qarşı üsyana çağırdı. Koryagin 570 nəfərlik dəstə ilə döyüş əməliyyatları meydanına tələsdi və iyulun 27-də Zəyəm yaxınlığındakı İran düşərgəsinə hücum etdi”
Kitabın müəlliflər unudurlar ki, Gəncə-Qarabağ bəylərbəyliyini Qacarlar nəslindən olan Ziyadoğullar idarə etmiş, Qazax sultanlığı da həmin bəylərbəylin ərazisinə daxil idi. Öz vətənlərinin bir hissəsi olan Qazağı azad etməyə gələn Qacarların “Qazağa soxuldular” kimi təqdim etmək kökündən səhvdir.
Kitabda daha sonra yazılıb: “Qəsbkarlar geri çəkilərkən dinc sakinlərdən ibarət kütlələri zorla qovub əsirliyə aparırdılar. Təkcə Şirvandan İrana 6 min nəfər aparılmışdı.”
Hər şeydən əvvəl qeyd etmək lazımdır ki, Qacarları qəsbkar adlandırmaq və zorla əhalini İrana aparmaq fikri rus və sovet dövrünün saxtakarlığından başqa bir şey deyil. Çar Rusıyasının əsarətinə düşməmək üçün müsəlman əhalinin bir hissəsinin cənubi Azərbaycan ərazisinə köçməsini bu cür təqdim etmək kökündən səhvdir.
Kitabda Gülüstan sülh müqaviləsinin bağlanması səbələri də səhv izah olunub və işğalçı rus qoşunlarına rəğbət açıq-aydın özünü göstərir. Kitabda yazılır: “Şah sarayı 1813-cü il yay kampaniyasının geniş planını işləyib hazırladı, öz casuslarını Azərbaycana və ümumiyyətlə, Zaqafqaziyaya göndərərək, yerli feodalları şah qoşunlarına kömək göstərməyə çağırdı. Lakin müsbət cavab almayaraq, habelə bir sıra parlaq qələbələrdən sonra Rusiyanın Zaqafqaziyada güclənməsindən qorxaraq, sülh danışıqlarına başlamaq qərarına gəldi. ”
Kitabın müəllifləri bilməli idilər ki, Gülüstan müqaviləsinin bağlanmasında onların yazdıqları yox, İngiltərənin Fətəli şah Qacara təziyqləri əsas rol oynayıb. Fətəli şahın Gülüstan müqaviləsi daha sərfəli şərtlərlə bağlamaq imkanı olsa da İngiltərə buna imkan verməmişdi. Ona görə də müqavilədən narazı qalan Qacarlar onun şərtlərinin dəyişmək üçün əlverişli şəraitin yetişməsini gözləyirdilər. Müharibənin əvvəlində İngiltərə Rusiyaya qarşı olsa da Napoleonun Avropanı işğala başlaması onun siyasətini 180 dərəcə dəyişmişdi. Bütün Avropanın işğalından sonra, yalnız ada dövləti kimi hələlik işğala məruz qalmayan İngiltərə Rusiyanın Napoleona qarşı müharibəsində Rusiyanın qələbəsində maraqlı olduğuna görə təcili Gülüstan sülhünün bağlanmasında israr edərək Fətəli şaha təzyiq etdi. Çünki Napoleonun Rusiyada qələbəsindən sonra İngiltərənin işğalı qaçılmaz olardı.
Sovet dövründə və dövlət müstəqilliyinin bərpasımdan sonra nəşr olunmuş “Azərbaycan tarixi” kitablarında müqayisədə bir qəribəlik də özünü biruzə verir. Bu qəribəlik ortaya belə bir sual çıxarır. Keçən əsrin 60-cı illərində şimali Azərbaycanın çar Rusiyası tərəfindən işğal olunduğunu bildirməklə obyektiv mövqe ortaya qoymuş Ziya Bünyadov, Mahmud İsmayılov, Süleyman Əliyarovun redaktorluğu ilə müstəqilliyin bərpasından sonra nəşr olunmuş kitablarda bu cür saxtakarlıqların olmasının səbəbi nədir?
Fikrimizcə, həmin müəlliflər çar Rusiyasının şimali Azərbaycanı işğal etməsinə obyektiv yanaşsalar da, Qacarlara münasibətdə obyektiv deyil, düşmən mövqe tutmamaları bu saxtakarlıqların qalmasına səbəb olmuşdu. Müasir dövrdə də əksər vətəndaşlar İran deyiləndə Pəhləvilərin hakimiyyətdə olduğu və müasir İranı nəzərdə tutaraq bu cür səhvləri təkrar edirlər. Tarixən bu ərazilərdə 898-ci ildən 1925-ci ilə kimi mövcud olmuş Sacilər, Salarilər, Rəvvadilər, Atabəylər, Hülakülər, Cəlailər, Qaraqoyunlar, Ağqoyunlar, Səfəvilər, Əfşarlar, Qacarlar dövləti kimi Azərbaycan dövlətlərinin olduğunu yaddan çıxarırlar. Sovet dövründə İran əleyhinə aparılmış düşmən təbliğat hələ də şimali Azərbaycanı rus işğalından müdafiə edən Qacarlara obyektiv münasibət bəsləməyə imkan vermir. Bu düşmən təbliğatın təsiri hətta Ziya Bünyadov, Mahmud İsmayılov, Süleyman Əliyarov kimi hörmətli tarixçilərə və xalqın sevimli şairi Bəxtiyar Vahabzadəyə də Qacarlara obyektiv münasibət bəsləməsinə imkan verməmişdir. B.Vahabzadənin sovet dövründən bəri oxuduğumuz “Gülüstan” poemasındaki “biri baran dedi, biri xər dedi” cümləsinin ikinci hissəsi işğalçı Rusiya ilə Qacarları eyniləşdirmək üçün yazılıb. Lakin yadda saxlamaq lazımdır ki, Qacarlar heç zaman öz xalqına bu cür təhqiramiz münasibət bəsləməyib.
Çar Rusiyası və Sovet hakimiyyəti illərində olduğu kimi Ağa Məhəmməd Qacara və onun qardaşı nəvəsi vəliəhd Abbas Mizəyə qarşı düşmən münasibətin bu gün də eynilə təkrarlanması, onların müasir dövrdə də işğalçı adlandırılması tarixi saxtakarlıqdan başqa bir şey deyildir. Çar Rusiyasına qarşı əlində qılınc axıra qədər vuruşmuş Gəncə xanı Cavad xanı qəhrəman hesab etdiyimiz bir vaxta onunla eyni nəsildən olan mütəfiqlərini düşmən hesab etmək fikrimizcə heç bir məntiqə sığmır.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev “La Politique İnternationale” jurnalının 2004-cü il 104-cü nömrəsində nəşr olunmuş müsahibəsində demişdir ki, “İranla - mən bunu təkrar edirəm – qədim tariximiz var, orada çoxlu azərbaycanlı yaşayır.”
Preizidentin bu fikrini əsas götürərək müştərək tariximizə rus və sovet tarixşünaslığının təsiri ilə düşmən mövqedən deyil, obyektiv münasibət bəsləmək hər bir tarixçinin borcudur.
Məhərrəm Zülfüqarlı
t.ü.e.d., professor
