Onlayn kreditlərin sürətlə yayılması vətəndaşların bank xidmətlərindən daha rahat istifadə etməsinə imkan yaratsa da, bu imkanlarla yanaşı yeni risklər də ortaya çıxarıb. Xüsusilə son dövrlər ayrı-ayrı şəxslərin xəbəri və razılığı olmadan onların adına kredit götürülməsi halları ciddi narahatlıq doğurur. Belə vəziyyətdə vətəndaş həm özünün götürmədiyi borcla üz-üzə qalır, həm də kredit tarixçəsinin korlanması və hüquqi problemlərlə qarşılaşmaq riski daşıyır. Ali Məhkəmənin açıqlamasında isə qeyd olunur ki, kreditin dələduzluq yolu ilə götürülməsi faktı öz-özlüyündə müqavilənin etibarsız sayılması üçün kifayət deyil və hər bir iş üzrə bankın, eləcə də vətəndaşın davranışı ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Bu yanaşma vətəndaşın hüquqlarının qorunması baxımından nə dərəcədə ədalətlidir? Şəxsin xəbəri və iradəsi olmadan onun adına kredit rəsmiləşdirilibsə, bank həmin kreditin məhz o şəxs tərəfindən götürüldüyünü sübut etməlidirmi? Ümumiyyətlə, onlayn kreditlərdə müştərinin identifikasiyası və təhlükəsizliyin təmin edilməsində bankların məsuliyyəti hansı səviyyədə olmalıdır və dələduzluq nəticəsində yaranan borcun məsuliyyəti bankla vətəndaş arasında necə bölüşdürülməlidir?
Şəmsəddin Əliyev: "Dələduzluq faktı varsa, kredit müqaviləsi etibarsız sayılmalıdır"
Hüquqşünas Şəmsəddin Əliyev məsələ ilə əlaqədar "Bakı-Xəbər" qəzetinə müsahibəsində bildirib ki, Ali Məhkəmənin onlayn kreditlərlə bağlı yayılmış açıqlamasının hansı hüquqi sənədə əsaslandığına diqqətlə yanaşmaq lazımdır. Onun sözlərinə görə, hazırda bu məsələ ilə bağlı Ali Məhkəmənin Plenumunun qərarı yoxdur. Buna görə də açıqlamanın cəmiyyətdə necə və hansı formada yayıldığını dəqiqləşdirmək vacibdir.
Hüquqşünas qeyd edib ki, bank xidmətlərinin və bank hesablarının rəqəmsallaşdırılması, eləcə də onlayn kredit, onlayn müraciət, elektron məhkəmə və elektron hökumət sistemlərinin inkişafı müasir hüquqi və demokratik dövlət üçün mühüm prosesdir. Bu rəqəmsallaşmanın əsas məqsədlərindən biri xidmətləri daha əlçatan etmək, şəffaflığı artırmaq və korrupsiya imkanlarını azaltmaqdır.
Lakin Şəmsəddin Əliyevin sözlərinə görə, rəqəmsallaşma yeni risklər də yaradır. Xüsusilə peşəkar hakerlər və digər kibercinayətkarlar rəqəmsal xidmətlərdən şəxsi maraqları üçün istifadə edə bilirlər. Onlayn kreditlərin verilməsi zamanı vətəndaşın məlumatlarından qanunsuz istifadə olunması da bu risklərdən biridir.
Hüquqşünas hesab edir ki, belə hallarda məsuliyyət məsələsinə yanaşarkən bankların təhlükəsizlik öhdəlikləri xüsusi diqqət mərkəzində olmalıdır. Onun sözlərinə görə, cəmiyyətdə bəzən belə fikir formalaşır ki, onlayn kreditlərin rəsmiləşdirilməsi zamanı baş verən sui-istifadələr bank əməkdaşlarının iştirakı və ya məlumatı olmadan mümkün deyil. Lakin konkret hadisə üzrə belə bir nəticəyə gəlmək üçün mütləq sübutlar araşdırılmalıdır.
Əliyev vurğulayıb ki, banklar rəqəmsal kredit xidmətləri göstərərkən qanunvericiliyin müəyyən etdiyi yüksək təhlükəsizlik standartlarına ciddi şəkildə əməl etməlidirlər. Vətəndaşların fərdi məlumatlarının qorunması da bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki şəxsi məlumatların qorunması həm qanunvericiliyin, həm də Konstitusiyanın müəyyən etdiyi hüquqi təminatlarla bağlı məsələdir.
Hüquqşünas Ali Məhkəmənin açıqlamasında yer alan "təkcə dələduzluq faktının mövcudluğu kredit müqaviləsinin etibarsız sayılması üçün kifayət etmir" mövqeyinə isə ehtiyatla yanaşdığını bildirib. Onun fikrincə, əgər konkret iş üzrə dələduzluq faktı sübuta yetirilibsə və şəxsin iradəsindən kənar şəkildə onun adına kredit rəsmiləşdirilibsə, bu hal kredit müqaviləsinin hüquqi qüvvəsinin qiymətləndirilməsində əsas sübutlardan biri, hətta birbaşa hüquqi əsas kimi nəzərə alınmalıdır.
Şəmsəddin Əliyev bildirib ki, vətəndaş dələduzluğun qurbanına çevrilib, onun xəbəri və iradəsi olmadan adına kredit götürülüb və nəticədə maddi zərərə məruz qalıbsa, həmin şəxsin niyə bu borcu ödəməli olduğu ciddi hüquqi sualdır. Onun fikrincə, vətəndaşın törətmədiyi və razılıq vermədiyi əməliyyatın nəticələrinin avtomatik olaraq onun üzərinə qoyulması ədalətli yanaşma sayıla bilməz.
Bununla belə, hüquqşünas vurğulayıb ki, istər ibtidai istintaq, istərsə də məhkəmə araşdırması zamanı bütün sübutlar və işin faktiki halları birlikdə qiymətləndirilməlidir. Şəxsin öz hərəkətləri, bankın davranışı, kreditin hansı qaydada rəsmiləşdirilməsi, fərdi məlumatlardan necə istifadə olunması və digər sübutlar araşdırılmadan hüquqi məsuliyyət müəyyənləşdirmək mümkün deyil.
Əliyev hesab edir ki, bu məsələdə Ali Məhkəmənin mövqeyi vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının qorunması baxımından xüsusilə həssas olmalıdır. O qeyd edib ki, özü də yayılan məlumatın tam mətnini oxumayıb və məsələyə eşitdiyi məlumatlar əsasında münasibət bildirir. Buna görə həmin açıqlamanın Ali Məhkəmənin Plenum qərarı kimi təqdim edilməsinə şübhə ilə yanaşır.
Hüquqşünas əlavə edib ki, Azərbaycan Konstitusiyasının 12-ci maddəsinə əsasən dövlətin ali məqsədi insan və vətəndaşın hüquq və azadlıqlarının, eləcə də layiqli həyat səviyyəsinin təmin edilməsidir. Bu baxımdan rəqəmsal bank xidmətlərindən istifadə zamanı yaranan risklər vətəndaşların fundamental hüquqları nəzərə alınmaqla tənzimlənməlidir. Bank xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılması qaçılmaz proses olsa da, bu proses vətəndaşın xəbəri olmadan onun adına borc yaranması kimi hallara yol açmamalı, belə risklərin qarşısını almaq üçün bankların məsuliyyəti və təhlükəsizlik mexanizmləri kifayət qədər yüksək səviyyədə olmalıdır.
Akif NƏSİRLİ
