“Mən Qərbi azərbaycanlıyam” rubrikasında el qəhrəmanı, xalqımızın şanlı tarixinə adını yazdıran Abbasqulu bəy Şadlinski barədə danışmaq istəyirik.
Bu gün Azərbaycanda hər kəs Abbasqulu bəyi tanıyır desək qətiyyən yanılmarıq. Onun adı hər kəsin dilindədir. Görkəmli yazıçımız Fərman Kərimzadənin el qəhrəmanına həsr etdiyi “Qarlı aşırım” romanının süjeti əsasında Kamil Rüstəmbəyovun çəkdiyi “Axırıncı aşırım” bədii filmində Qəmlonun Kərbəlayi İsmayıla “Abbasqulu bəyin nazı ilə çox oynayırsan a, Kərbəlayi” ifadəsi bu gün həm internet resurslarında, həm də canlı həyatda hər kəsin dilindədir. Biz o Abbasqulu bəydən danışacağıq ki, kişiliyi, mərdliyi bir örnəkdir, duz-çörəyə sədaqəti, dəyərlərə hörməti bir nümunədir. O Abbasqulu bəy ki, düşməninə amansız, dostuna, elinə-obasına, xalqına sədaqətli olub. Çox təəssüf ki, bizdə uzun illər bir tensensiya formalaşıb, filankəs bolşevik olubsa onu tariximizdən silib atmalıyıq. Xeyr, bu belə olmamalıdır. Baxaq görək, o insan necə bolşevik olub? Biz Abbasqulu bəy Şadlinskini, Nəriman Nərimanovu necə “bolşevik” adı ilə damğalıyıb təftiş edə bilərik ki, onların ömrü öz xalqına qurban verilib. Onlar xalq üçün danışıb, həyatları boyu daşnaklara qarşı mübarizə aparıblar.
Tarixçi-şair Aqil Kəngərli müsahibələrindən birində Abbasqulu bəy Şadlinskini belə təqdim edir: “Azərbaycan xalqının XX əsr qəhrəmanlıq tarixində xalq qəhrəmanı Abbasqulu bəy Şadlinskinin mühüm yeri var. O, 1886-cı ildə Qərbi Azərbaycanda Vedibasar mahalının Böyük Vedi kəndində anadan olub.
Haqqın, ədalətin tərəfdarı olan Abbasqulu bəy gənc yaşlarından ermənilərin haqsızlığının, yalançılığının, vəhşiliyinin, nankorluğunun şahidi olub və ömrünün sonuna qədər onlara qarşı mübarizə aparıb”.
Abbasqulu bəy əlinə silah alıb Vedibasarı, ətraf əraziləri qoruyanda daşnak daşnaklığı ilə məşğul idi. Abbasqulu bəy də erməni daşnaklarına qarşı döyüşürdü.
1886-cı ilin 24 fevral tarixində İrəvan Quberniyasının Böyük Vedi kəndində doğulan Abbasqulu bəy Xanbaba bəy oğlu Şadlinski el qəhrəmanı, "Qırmızı tabor"un komandiri olub.
Tədqiqatçılar yazırlar ki, uşaq ikən atasını itirən Abbasqulu bəy iki sinifli rus-tatar məktəbini bitirir. Bir müddət mirab (suvarma işlərinə nəzarət edən şəxs) işləyib. Məlumata görə, 1902-ci ildə atadanqalma kiçik torpaq sahəsini əkib-becərməklə məşğul olur. Rusiyada 1905-1907, İranda 1905-1911-ci illər inqilabları ictimai-siyasi dünyagörüşünün formalaşmasına mühüm təsir göstərir. 1907-ci il Fevral inqilabından sonra Şadlinski həyatını xalq işi uğrunda mübarizəyə həsr edir. Bu zamankar onda kommunistlərə rəğbət yaranır, onlara rəğbət bəsləyir. Biz Abbasqulu bəyin kommunistlərə rəğbət bəslədiyini mənfi bir hal kimi qələmə verə bilmərik. Ola bilsin, o xalqımızın azadlığını bu ideologiya görüb. Hərçənd, biz o ideologiyaya qarşıyıq. Qırmızıların başımıza açdığı oyunlardan da xəbərimiz var. Amma bu o demək deyil ki, biz Abbasqulu bəyi qınamalıyıq. Qətiyyən...
O bir el qəhrəmanıdır və öz yolunda xalqımızı, torpaqlarımızı müdafiə edib, ömrü çatan dərəcədə düşməndən öcümüzü alıb.
“Qırmızı tabor” niyə yarandı?
İnternet resurslarında tədqiqatçıların araşdırmalarına əsasən yayılan materiallarda qeyd edilir ki, 1918-ci ilin əvvəllərində Naxçıvan, İrəvan, Dərələyəz, Zəngəzur və digər ərazilərdə daşnak-erməni silahlı dəstələrinin azərbaycanlılara qarşı soyqırımlarının baş alıb getdiyi bir şəraitdə xalq içərisində böyük nüfuzu olan Şadlinski Vedidə erməni-daşnak quldur dəstələrinə qarşı könüllü xalq birləşməsi - gələcək "Qırmızı tabor"u təşkil edir.
Məlumatlara görə, o, 1918-1921-ci illərdə daşnaklara qarşı "Qırmızı tabor"un komandiri olub. Halbuki, bu tabor bizə uzun illər bolşevik taboru kimi tanıdılıb, guya Abbasqulu bəy bu taboru Azərbaycan ellərində bolşevizmi yaymaq üçün qurubmuş. Bu günün tədqiqatlarından, arxiv materiallarından məlum olur ki, “Qırmızı tabor” daşnaklara qarşı yaradılıb. Bu taborda təmsil olunanların daşnaklara qarşı döyüşlərdə göstərdikləri igidlik və şücaətlərinin qarşılığında, onlardan 19 nəfər “Qırmızı bayraq” ordeni ilə təltif olunub.
Şadlinski daşnaklara qarşı...
Qeyd edilənə görə, 1918-1919-cu illərin yay aylarında daşnak hərbi hissələrinin Vediyə hücumlarının qarşısının alınmasında böyük şücaət göstərən "Qırmızı tabor"çular, sonradan Şadlinskinin əmri ilə nizami daşnak ordusunun üstün qüvvələri qarşısında kəndi döyüşlə tərk edib, Vedibasar və Zəngibasar əhalisinin əksər hissəsi ilə İran ərazisinə keçərək, əvvəlcə Xoy şəhəri yaxınlığında, sonra isə Mərənd şəhəri ətrafında mövqe tutublar.
Dronun dəstəsini darmadağın edən qəhrəman...
Şadlinski haqda yazanların bir sıra qeydlərində maraqlı faktlar diqqəti çəkir. Yazılanlara görə, 28 iyul 1920-ci ildə Naxçıvanda sovet hakimiyyəti elan olunduqdan sonra Hərbi İnqilab Komitəsinin və Nəriman Nərimanovun dəvətini qəbul edərək, sentyabrın 17-də 200 nəfərlik "Qırmızı tabor" dəstəsi ilə Naxçıvana gəlir; buradakı qırmızı qvardiya döyüşçüləri də onun dəstəsi ilə birləşir. Tədqiqatçılara görə, Şadlinski ilk vaxtlar Naxçıvan sərhədlərinin qorunmasına, sonra Zəngəzur istiqamətində öz dəstəsinin daşnak hissələri ilə fəal döyüş əməliyyatlarına başçılıq edib. Bu gün ermənilərin qəhrəmanlaşdırdığı daşnak Droya qarşı Şadlinskinin qüvvələri döyüşür, onlar cəllad Dronun daşnak qüvvələrini darmadağın edərək, Naxçıvanda Sovet Hakimiyyətini qururlar, burada ingilis-daşnak işğalına son qoyurlar. Məlumatlara görə, o, bu xidmətləri müqabilində Nəriman Nərimanov tərəfindən "Qızıl Ulduz" medalı ilə təltif edilib.
Qeyd eidlənlərə görə, 1921-ci ilin fevralından aprelin əvvəllərinə kimi İrəvanda daşnak qiyamının yatırılmasında qəhrəmanlıq göstərib.
1921-ci ilin yayınada Şadlinskinin döyüşçüləri Dərələyəz və Zəngəzurda daşnak quldurlarının darmadağın edilməsində qəhrəmanlıq göstəriblər. Qeyd edilir ki, indiki Ermənistanda və Zəngəzurda daşnak zülmünə son qoyulduqdan sonra Şadlinski 1922-ci ilin sonunadək Naxçıvanda qalır və buranın sərhədlərinin qorunmasına rəhbərlik edir. Bundan sonra Vediyə qayıdan Şadlinski 1922-1928-ci illərdə indiki Ermənistanda bir sıra məsul təsərrüfat vəzifələrində çalışıb, sonra isə burada yaradılan Dəvəli sement zavodunun tikintisinin rəhbəri təyin olunub.
Su uyuyar, daşnak uyumaz...
Abbasqulu bəyin həyat hekayəsini, bioqrafiyasını oxuduqca çox ilinginc məqamlarla üzləşirsən. Ailəsi barədə qısa yazılsa da, qeyd olunur ki, Abbasqulu bəy Şadlinskinin İsgəndər, Mafərə, İsfəndiyar, Məmməd və Tacirə adlı övladları olub.
El qəhrəmanın ölmünə gəlincə, Şadlinskinin düşmənləri tərəfindən 1930-cu ilin fevral ayında öldürüldüyü yazılır. Amma düşmənlərinin kimliyi barədə açıq danışılmasa da, son illər üzə çıxan materiallar qatili bəlli edir. “Axırıncə aşırım” filmində Sovet ideologiyasının təsiri ilə Abbasqulu bəyin Qəmlo tərəfindən öldürüldüyü qabardılsa da, son tədiqatlara və mətbuatda gedən fikirlərə görə, onu daşnakların qalıqları öldürüb. Onlar Abbasqulu bəydən qisas alaraq onun ölümünü başqasının üstünə qoymaq istəyiblər. Amma faktlar onun erməni daşnaklarının əli ilə öldürüldüyünü ortaya çıxarıb.
Abbasqulu bəy Şadlinski kimi qəhrəmanlar ölmürlər, onlar xalqımızla birgə əbədi olaraq yaşayırlar. Bu gün Qərbi Azərbaycana qayıdış ruhundayıq və əminik ki, biz Vedibasara da qayıdacağıq və ora qovuşduqdan sonra
Vedinin yanı dağlar, Ürəyi, canı dağlar. Burda bir el var idi İndi o hanı, dağlar?
bayatısını oxumayacağıq, Abbasqulu bəyi, başqa el qəhrəmanlarını tərənnüm edən nəğmələr oxuyacağıq.
Çünki orada o yurdun bu cür nəhəng oğullarının izləri var, atlarının nalının və tüfənglərinin səsi hələ də o dağların yaddaşındadır...
İradə SARIYEVA
