Vətəndaş cəmiyyəti ideyasının yaranması, mahiyyəti, inkişaf yolu keçməsi ilə əlaqədar indiyə qədər müxtəlif fikirlər səsləndirilib, kitablar yazılıb. Bu qənaətə gəlmək olar ki, "Vətəndaş cəmiyyəti" anlayışı hələ antik dövrdə Aristotel tərəfindən yaradılıb, sonralar bu anlayış orta əsr Avropa alimlərinin də diqqətini cəlb edib.
Aristotelin fikrincə, dövlət vətəndaşların, vətəndaş cəmiyyətinin məcmusundan başqa bir şey deyil.
Mütəxəssislərin gəldiyi qənaətə əsasən, vətəndaş cəmiyyəti "dövlət strukturlarından kənarda yaranaraq ictimai həmrəyliyi idarə edir və könüllü, təmənnasız fəaliyyət göstərir" anlamını verir. Başqa sözlə, bu cəmiyyət həm öz üzvlərinin, həm də digərlərinin, bir qədər də dəqiq desək, heç bir siyasi qurumla bağlı olmayan insanların hüquq və azadlıqlarının müdafiəsində dayanır. Bununla yanaşı, vətəndaşların maddi-mənəvi tələbatlarının daha dolğun şəkildə ödənilməsinə yardım göstərən ictimai təsisatların məcmusu kimi çıxış edir. Ən başlıcası isə vətəndaş cəmiyyətinin əsasında, özəyində sosial ədalət, hüququn aliliyi kimi son dərəcə zəruri amillər dayanır.
1999-cu ildə 95 təşkilat tərəfindən Milli Qeyri-Hökumət Təşkilatları Forumu təsis edildi
Ölkəmizdə qeyri-hökumət təşkilatlarının fəaliyyətlərinin canlanmasında, şübhəsiz ki, onların səmərəli işləmələrinə müsbət təsir göstərən hüquqi bazanın formalaşması da az rol oynamayıb. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının, eyni zamanda, Mülki Məcəlləsinin və Qeyri-Hökumət Təşkilatları (ictimai birliklər və fondlar) haqqında Azərbaycan Respublikası Qanununun və digər mühüm qanunvericilik aktlarının qəbul edilməsi respublikamızda bu qurumların hərtərəfli fəaliyyətinə zəmin yaratmış, QHT-lərin beynəlxalq standartlara uyğun qurulmasını şərtləndirib.
1999-cu ilə qədər ölkəmizdə QHT-lərin yaradılması, fəaliyyətlərinin yüksək səviyyədə reallaşdırılması üçün hər cür hüquqi şərait yaradılmasına baxmayaraq, onlar bir sıra hallarda müxtəlif əngəllər və təzyiqlərlə üzləşirdilər. Məqamında bunları aradan qaldırmaq, QHT-ləri zəruri təlimat və informasiya ilə təmin etmək, onların hüquq və maraqlarını qorumaq məqsədilə 1999-cu ildə 95 təşkilat tərəfindən Milli Qeyri-Hökumət Təşkilatları Forumu təsis edildi.
Forum qısa müddət ərzində səmərəli fəaliyyəti ilə özünü doğrultdu: yeni yaranan, yaxud fəaliyyət göstərən QHT-lərin qarşılaşdıqları problemlər kollegial qaydada həll edildi, təşkilatların fəaliyyət göstərmələrində maraqlı qüvvələrin qabiliyyət və bacarığından səmərəli şəkildə istifadə olundu.
Hakimiyyətə müxtəlif vasitələrlə təsir etmək imkanına malikdirlər
Bu gün ölkəmizdə QHT-lərin maliyyələşdirilməsi əsasən Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyi tərəfindən aparılır. Bu maliyyələşmənin mənbəyi dövlət büdcəsidir. QHT rəhbərləri, eləcə də bir sıra mütəxəssislər maliyyələşmənin ildən-ilə dinamik şəkildə artırılmasının zəruriliyini vurğulayırlar. Bu halda isə QHT-lərin cəmiyyətə daha çox fayda gətirəcəyi, imkanlarının genişlənəcəyi şübhəsizdir. Bəzi mütəxəssislər QHT-lərin, başqa sözlə, vətəndaş cəmiyyətinin gücləndirilməsi, vətəndaş cəmiyyətinin fəaliyyətində ictimai fəallığın artırılması üçün dünya təcrübəsindən bəhrələnməyin çoxdan vaxtı çatdığını bildirirlər. Bu birliklərin ən səciyyəvi xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onlar dövlətdən və yerli özünü idarəetmədən fərqli olaraq kütləvi hakimiyyətə və ya rəsmi səlahiyyətlərə malik deyillər, bir qayda olaraq öz daxili qaydaları əsasında təşkil olunur və fəaliyyət göstərirlər. Həmin birliklər hakimiyyətin həyata keçirilməsində bilavasitə iştirak etməsələr də, hakimiyyətə müxtəlif vasitələrlə təsir etmək imkanına malikdirlər. Vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları vətəndaşların müxtəlif xarakterli istək və arzularının, əqidə və baxışlarının həyata keçirilməsini təmin edən mexanizm rolunu oynayırlar. Bu birliklər vasitəsilə insanlar dövlətin və cəmiyyətin idarə edilməsinə qatılır, cəmiyyətin problemlərini müəyyən edir və onun aradan qaldırılmasına təşəbbüslər göstərir, yeni ideyalar istehsal edir və cəmiyyətin inkişafına öz töhfələrini verirlər. Öz istək və məqsədlərinə uyğun olaraq insanlar hansı növ vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarında birləşməyə və fəaliyyət göstərməyə qərar verməkdə sərbəst və müstəqildirlər. Əhəmiyyətinin getdikcə daha da artmasına baxmayaraq vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarının missiyası bizim kimi inkişaf etməkdə olan ölkələrdə hələ də tam başa düşülmür. Vətəndaş cəmiyyətinin sərhədləri yalnız qeyri-hökumət təşkilatları ilə məhdudlaşdırıla bilməz. Onlar vətəndaş cəmiyyətinin mühüm bir hissəsini təşkil edir və sosial-iqtisadi inkişaf məsələlərində, siyasətdə vətəndaş iştirakçılığının artırılmasına, eləcə də rəsmi siyasətlərin formalaşdırılmasına təsir baxımından vacib, bəzən isə aparıcı rol oynayırlar. Bu mənada vətəndaş cəmiyyətinin rolundan danışarkən məhz forma müxtəlifliyi və təşəbbüslərin rəngarəngliyi ilə seçilən digər təsisatların fəaliyyətinə də nəzər salınmalıdır.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
